This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI – Episode 40

    ELY: Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, Mindanao! Isa na namang edisyon ng BISErbisyong LENI dito sa RMN. Ngayon ay araw ng Linggo, February 11, 2018. Mga kasama, ako pa rin ho si Ely Saludar. Siyempre kasama natin, mga kasama, ang Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas, si Madam Vice President Leni Robredo. Ma’am, good morning po sa inyo.

    VP LENI: Good morning, Ka Ely. Good morning po sa lahat na kasama natin ngayong umaga. Sa mga tagapakinig mula po sa Cebu, sa Visayas: Maayong buntag kaninyong tanan. Pati na sa Mindanao. Sa atin pong mga kababayan sa Bicol, marhay na aga sa indo gabos.

    Ka Ely, lumabas sa balita, kaninang pasado alas-tres ng umaga, pumutok na naman iyong Mayon. Umaasa pa naman—nandoon kami noong nakaraang linggo—umaasa pa naman na patapos na. Pero pumutok na naman at ngayon ay naglalabas ng abo. Kaya nakikiisa po tayo sa mga evacuees natin diyan na talagang ano naman, gusto nilang matapos na para makabalik na sila sa mga bahay nila.

    ELY: So siguro talagang panahon na para pag-isipan, Ma’am, iyong permanente na paglilipatan ng ating mga kababayan, iyong mga nasa paligid ng bulkan.

    VP LENI: Totoo. Iyon iyong… tingin ko, iyon iyong dapat long-term na gawin, masimulan na ito, kasi kung ganito— Noong pagbisita namin sa mga evacuation centers, Ka Ely, talagang siksik na siksik sa dami. Iyong kinukuwento ko last week, siguro nag-a-average ng 25 na pamilya bawat classroom. Talagang grabe.

    ELY: Okay, so iyon ho mga kasama, kasi talagang aktibong aktibo iyong Mayon, hindi katulad ng ibang volcano na nananahimik ng maraming taon.

    VP LENI: Pero iyong guest natin, Ka Ely, noong nakaraang linggo—parang very educational iyong sinabi niya—sinabi niya na mabuti nga na ganiyan kasi kapag ganiyan, aktibo siya, hindi naiipon nang napakarami. Kaya kapag pumuputok, hindi siya super lakas. Hindi kagaya noong Pinatubo na after 600 years. Dahil 600 years na hindi pumutok, noong pumutok iyong pinsala talaga ay grabe. Kaya sana assurance ito na hindi magkakaroon ng sobrang grabeng eruption iyong Mayon. [music break]

    ELY: Okay, samantala, mga kasama, isa po sa mga pag-uusapan ngayong umaga dito sa BISErbisyong LENI ay iyong may kinalaman sa ating overseas Filipino workers. Kasi ho last episode natin, iyong pinag-usapan natin iyong ginagawang aksyon ng ating pamahalaan para maresolba iyong problema sa pasaporte.

    VP LENI: Mahalaga ngayon kasi may pumutok na balita, Ka Ely. Ito, nakakagimbal talaga. Ito, kung maaalala natin, may lumabas sa balita na may nahanap na katawan ng Pilipina na mahigit isang taon na, mahigit isang taon na itong nawawala, at natagpuan ito sa freezer ng bahay ng dati niyang amo.

    Nakakatakot ito, Ka Ely, kasi parang binubuksan iyong mga mata natin sa napakaraming pang-aabuso na ginagawa sa mga kababayan natin.

    ELY: So ito po, Ma’am, may ginawang desisyon ang Pangulo natin na deployment ban sa Kuwait muna, bagamat sa ibang bansa sa Middle East ay may problema, pero talagang napakarami ho dito sa Kuwait. So ano pong masasabi niyo dito?

    VP LENI: Ako, tingin ko, Ka Ely, tama iyong ginawa ng ating Pangulo. Talagang isang malakas na statement sa mga nangyayaring karahasan.

    Ito, magkakaroon tayo ng bisita mamaya, tatanungin natin siya ng detalye, pero iyong repatriation ng mga workers sa Kuwait ongoing na. Kung maaalala natin, nakakatatlo na, nakakatatlo nang biyahe mula February 2. Nagkaroon ng tatlong biyahe ng pagpauwi ng ating mga kababayan. At isa sa mga statements ng Pangulo, maliban sa deployment ban, kakausapin iyong PAL (Philippine Airlines), iyong Cebu Pacific, na bigyan ng parang espasyon iyong mga gustong umuwi na OFWs natin sa Kuwait.

    ELY: Opo. Sa katunayan po, Ma’am, mayroon na pong statement ang Cebu Pacific at maging ang Philippine Airlines na magpapadala po sila ng eroplano, tugon po sa panawagan ng Pangulo na hakutin pauwi iyong mga kababayan natin na gustong umuwi. Siguro hindi naman 100 percent na uuwi iyan kasi kahit paano may matitino namang mga amo ang mga iyan.

    VP LENI: Totoo… Ito, Ka Ely, binabasa ko lang, noong February 2 pa pala, mayroong 39 na umuwi galing sa Kuwait. February 4 mayroon ding isang batch. Noong February 9 iyong pangatlong batch, 60 iyong umuwi.

    At ito… ito iyong nakakaawa talaga iyong mga OFW natin, kasi may mga lumalapit sa opisina na… karamihan sa Middle Eastern countries… na parang, ano talaga, nagiging biktima ng pang-aabuso. At marami iyong gusto nang umuwi, pero hindi makauwi sa iba’t ibang dahilan. Iyong isa, parang… parang hino-hold ng employers nila iyong kanilang travel documents. Kaya ito, sa bisita natin, tatanungin natin kung ano iyong mga remedyo para hindi ito mangyari.

    ELY: Bukod ho sa Kuwait na sunud-sunod po iyong mga pangyayaring pang-aabuso sa ating mga kababayan, mayroon din pong naiulat sa Saudi Arabia na iyong mga nurse na wala po silang kaalam-alam, iyong employer, iyong agency, nireretoke iyong kanilang credentials.

    VP LENI: Nangyayari talaga iyan. In fact, noong practicing lawyer pa ako—ang kaibahan nito, alam, alam noong OFW pero iyong agency mismo iyong nag-a-advise na papalitan iyong pangalan, dahil kung pangalan nila, kung credentials nila iyong gagamitin, hindi sila makakalabas. Para makalabas papalitan iyong pangalan, i-a-assume iyong identity ng iba. Kaya ito, nakakagimbal talaga. Kung mayroon po sa ating mga tagapakinig ngayon na may kakilala tayo na nagdaan sa ganiyang karanasan, mas mabuti po na mag-text tayo ngayon para mapaabot po natin sa ating bisita.

    ELY: Maaari po kayong mag-text sa amin at puwede rin naman ho kayong magbigay ng message sa FB, “VP Leni Robredo,” sa kaniyang Facebook account, at dito rin po sa “RMN News Nationwide: The Sound of the Nation.” At maaari din po kayong mag-text dito sa amin, baka mayroon kayong kamag-anak na mayroong problema.

    Kasi dito ho sa natagpuang patay, iyong kaniyang amo na Lebanese at Syrian, isang taon na, Ma’am, at nagtataka nga iyong kasamahang OFW, bakit hindi iyong kamag-anak ay hinanap.

    VP LENI: Ito, kung hindi ako nagkakamali, iyong kaniyang employers madami ring kaso, pero one year nang tumakas sa maraming kaso. Gustong sabihin baka one year nang nasa freezer.

    ELY: Okay. [music break]

    ELY: Maya-maya po makakasama natin ang administrator ng OWWA, si Atty. Hans Leo Cacdac, mga kasama, para mabigay tayo at makakuha tayo ng update dito sa ginagawa n gating pmahalaan sa pag asikaso sa ating mga kababayang mga OFW.

    Samantala, ma’am, unahin na natin itong Istorya ng Pag-asa dahil sa ito kasama talaga din ito sa ating palatuntunan.

    VP LENI: Oo, ito, alam mo Ka Ely, napaka-inspiring ng kwento ng ating bisita ngayong umaga. Isa siya, Ka Ely, na Uber driver, pero hindi lang ordinaryong Uber driver. Pero siya ay 6-stars ano. Kung hindi ako nagkakamali itong mga pasahero sa Uber, niri-rate itong kanilang driver pero ito si Marlon, pinaka maayos, 6-stars. Ang ating bisita Ka Ely, si Marlon Fuentes.

    Ito si Marlon nakilala natin dahil na-feature siya dahil mayroon siyang pasahero na parang nag-Facebook kung paano siya hinangaan tapos iyong post na iyon, nag-viral. Pero ang kwento kasi ni Marlon ay kakaiba. Si Marlon ay na-diagnose na mayroong sakit. Ano nga ulit ang tawag doon sa iyong sakit?

    MARLON: Tourette Syndrome.

    VP LENI: Ano iyong Tourette Syndrome, Marlon?

    MARLON: [inaudible] mga involuntary movements po. Mga motor tics po, mayroon din ako, mga paggalaw-galaw.

    VP LENI: Paggalaw nang galaw. Kasi mayroon tayong mga kakilala na pikit nang pikit ng mata. Mayroon akong best friend, Marlon, na pikit nang pikit ang mata. Ang pag-pikit ng mata kabahagi ba sa symptoms ng Tourrete syndrome?

    MARLON: Opo, ma’am. Ako po nagsimula din siya sa pag-pikit-pikit ng mata noong bata po ako. Simula po pag-laki ko dumadami na po iyong (involuntary movements).

    VP LENI: Ah nagsimula sa pikit nang pikit ng mata. Ngayon katawan na? Pero naapektuhan pa iyong regular na activities mo? Sa bahay, sa trabaho, naaapektuhan ba ng involuntary momevements ng katawan?

    MARLON: Hindi naman po ma’am dahil kumabgaga parang normal na po sa akin ang pag-kilos na ganoon, pero mayroon din po ma’am minsan sa tsinelas po, madalas po maputol ang tsinelas ko po ma’am (dahil sa pag-galaw).

    VP LENI: Kailan mo nalaman na ang tawag sa sakit mo ay Tourrete Syndrome?

    MARLON: Noong may napanood po ako sa TV, ma’am. Kasi noong una wala pa po akong idea sa sakit ko, akala ko manirism lang, pasma.

    VP LENI: Akala mo pasma lang?

    MARLON: Opo, hanggang sa napanood kop o sa tv na parang ganito sa akin, mayroon pong samahan ang Phil. Tourrete Syndrome Association… doon na lang. Hinanap ko po si sir.

    VP LENI: Kalian iyong napanood mo?

    MARLON: Matagal na po ma’am kasi noon mga ano pa lang ako noon, siguro mga sampung taon na ang nakakaraan. Mga 27 years old palang po ako noon.

    VP LENI: Tapos dito sa Pilipinas marami bang miyembro ng asosasyon ng Tourrete Syndrome?

    Kaya ito mahalaga itong kinukwento sa atin Ka Ely ni Marlon para baka mayroon dito nakakapanood sa atin na may kakilala na may gan’on, parang si Marlon na mayroong involuntary gumagalaw iyong katawan every now and then.

    Noong nalaman mo na mayroon kang Tourette Syndrome nagtatrabaho kana noon o estudyante ka pa lang?

    MARLON: May asawa’t anak na po ako.

    VP LENI: Pero ano iyong trabaho mo bago ka naging Uber driver?

    MARLON: Ano po ma’am galling poa ko sa construction po. Tapos noong natapos po ako sa construction ang tricycle driver po ako tapos kasi may kumuha po sa akin na pinsan kop o, nagmaneho din ako ng truck.

    VP LENI: Nagmaneho ka rin ng truck, so noong una, construction worker ka tapos naging tricycle driver ka noong mataposka mag tricycle driver nag-aral ka magmaneho ng mas malaking sasakyan

    MARLON: Opo, ma’am, nakakahawak-hawak na rin po ng ganoon kaso po ma’am wala ngang nagtitiwala sa akin dahil nga sa ganoon [inaudible]. Kapag nakikita nga nila ang kondisyon ko sasabihin nila, tatawagan ka na lang namin.

    ELY: Kasi kapag siguro kapag sa interview pa lang nakikita na nila iyong galaw..

    VP LENI: Kapag hindi nila naiintindihan iyong sakit, akala nila kung ano na. Pero noong nagmaneho ka ng truck hindi siya naging sagabal.

    MARLON: Hindi naman po ma’am. Kumbaga wala pong steady.

    VP LENI: Nakakatuwa at nakakahanga talaga kasi madaming kwento ito si Marlon na marami siyang pasahero na naaapektuhan kapag nakikita siyang ganyan. Siguro ikwento mo sa amin Marlon iyong mga napagdaanan mo.

    MARLON: Kasi po minsan po may mga sakay po ako pagsakay palang nila sa akin, iyong tingin po nila sa akin parang natatakot na po, mga gano’n. Minsan mga tanong nila sa akin, “Kuya, matagal ka nang driver?” Kapag mga gano’n na tanong nila sa akin alam ko na po kung ano iyong iniisip niya. Kaya sinasabi ko na lang na opo matagal na po akong nagmamaneho. “kuya okay ka lang ba?” Kasi minsan iniisip daw niya baka inaatake daw ako. May mga sakay naman ako na bumababa po. Gaya hindi ba pag car pooling po, kapag bumaba na iyong isa, “Kuya baba na din po ako” bumababa na din po. Kumabaga natatakot siya maiwan mag-isa. [inaudible]

    VP LENI: Natatakot siya maiwan sa’yo?

    MARLON: Minsan po may nasakay din po ako magkasintahan po, hindi po sila mga Pinoy. Nagmamadali po sila. Sabi po saakin mag skyway po sila Kasi papunta po siyang Makati sbai ko no problem. Ngayon pagdating po naming mga ilang kilometro tapat po naming stoplight, ang gusto bumaba na. Naguusap po sila nakatingin sila sa akin, nag-uusap po sila sa lenggwahe po nila. Na parang natatakot tapos bababa na daw sila. Sabi ko ang pupuntahan nila Makati, sabi na lang nila may pupuntahan pa kami diyan. Ayun nga po, maraming gano’n na nangyari. Minsan nga po mayroon mag-yaya, tapos tinawagan niya iyong amo niya, “Kuya pa-monitor” sabing gano’n. Kasi may something. Parang nasaktan po ako na gano’n. Para akong.. Pag-baba niya po ng telepono kinausap ko po siya. Sabi ko, “baka po natatakot po kayo sa akin, hindi po ako masamang tao, may sakit po kasi akong Tourrette Syndrome pero maihahatid ko po kayong safe sa pupuntahan ninyo gano’n pero nakatingin lang siay sa akin na hindi kop o alam kung naiintindihan niya po ba ako. Parang gano’n pag-baba niya parang gusto kong umiyak, parang hindi ko maintindihan kasi sa sarili ko gusto ko maghanapbuhay ng ano.. pero pag-iisiipan ka pa ng gano’n. Pero siyempre hindi mo naman masisisi iyong ibang tao dahil hindi naman nila naiinintindihan.

    VP LENI: Pero may ginawa ka diba, Marlon? Dahil doon sa mga pinagdaanan mo nag-lagay ka ng note iyong sasakyan. Ano iyong note na nilagay nilagay mo?

    MARLON: Noong nangyari ngang gano’n, ang sabi ko sa asawa ko, gawa mo ko ng placard na gano’n para atleast iyong mga tao, hindi sila natatakot. Nilagay ko po doon: “I have Tourette Syndrome, I hope you understand my condition.” Simula po noon tuwing may sasakay na po sa akin kumbaga naka-smile na po sila. Nakikita ko po sa salamin, parang kumbaga naka ngiti na sila hindi na kailangan magpaliwanag.

    VP LENI: Simula noong nagsulat ka sa card, wala nang natakot sa’yo na pasahero?

    MARLON: Hindi na po ma’am, nagku-kwento an sila ngayon dati ko kasi parang ako iyong pinag-kukwentuhan nila.

    ELY: Nagugulat kasi. Ngayon, alam na kasi..

    VP LENI: Ano iyong kwento nnong viral na post? Bakit parang sobrang naging masaya sa’yo?

    MARLON: Hindi ko intension na mag.. kasi ang gusto ko lang na hindi ko na kailangan na araw-araw, pag sasakay sila ipapaliwanag ko nanaman. Ang intensiyon ko lang para alam na nila.. naiintindihan nila. Hindi ko po alam na napicturan nga po iyong nilagay ko na ‘yon.

    Ngayon tumawag nga ‘yong operator ko, ‘yong bayaw ko nga na sabi viral nga daw ako. Nagtext nga po sa asawa ko na viral nga daw po ako sa facebook. Hindi po namin pinansin na akala naming ano lang, ‘yong picture lang. Kinabukasan nga po nakita namin na may ganon na, tapos may story si ma’am Hazel. Parang nakakatuwa naman po.

    VP LENI: Oo naman, tsaka tingin ko ang laking bagay Ka Ely na parang nilalagay sa kaalaman ng tao na mayroong ganitong klaseng sakit. Ano iyong mga manifesto ng ganitong sakit, ano iyong manifestations. Pero ito ano ang gamot sa ganito, Marlon?

    MARLON: Kasi ma’am ano, dati kasi ma’am may ininom akong gamot parang nababawasan nga po siya ma’am, parang nangangalma po ako. Tsaka ang ano ma’am tama po sa akin, para po akong laging antok na antok.

    VP LENI: So hindi pwede sa driver?

    MARLON: Tsaka iyong memorya ko ppo ma’am, halimbawa uutusan po ako bilhin mo ito pero pag-dating ko po doonm hindi ko na maalala. Parang wala pa yatang pong gamot sa Tourette, ma’am.

    VP LENI: Pero ito tingin ko wala namang problema kasi sabi mo, hindi naman nakakasagabal sa trabaho mo at sa pang-araw araw na gawin hindi ba. Pero ilang taon ka nang nag-uUber driver?

    MARLON: Ma’am ano palang ko po six months palang po.

    VP LENI: Ah six months pa lang, pero nagsimula ka dahil sa OFW na bayaw mo na umuwi na? Ang ano niya Ka Ely, may bayaw siya dating OFW, dati dati siyang truck driver pero noong umuwi iyong bayaw niya, bumili ng sasakyan at ginawa niyang Uber driver si Marlon. Kamusta naman Marlon ang pagiging Uber driver?

    MARLON: Ayun ma’am masaya naman kumbaga sari-saring tao iyong nakakaharap ko, nakaka-kwento-kwentuhan, sari-saring karanasan paranga gano’n. Hindi gaya noong nasa company ka na parang araw-araw pagtatawanan ka parang inaasar ka palagi. Ito sa Uber kapag bumaba ka hindi na tayo araw-araw na magkakasama.

    VP LENI: Anong oras ka nagsisimula?

    MARLON: Ma’am simula alas otso ng umaga hanggang alas dose ng gabi.

    VP LENI: Naku hindi ba nakakatakot? Sa Uber hindi kasi mayroong record..

    MARLON: Pagdasal lang po talaga, laging kasama.

    VP LENI: Ilan ang anak mo, Marlon?

    MARLON: Dalawa po.

    VP LENI: Dalawa.. ako Ka Ely, kung hindi pa natin guest si Marlon ang Tourete Syndrome hindi koi yon alam.

    ELY: Ako din hindi ko alam. Ito na i-search ko nga agad. [Inaudible] Pero kung hindi naman nakakasagabal e wala naman.. siguro..

    VP LENI: Ang importante lang siguro maintinidihan ng tao.

    ELY: Ang pinakamagandang ginawa niya na ma’am ay iyong may notice na pasabi na sa mga pasahero, baka magulat kasi..

    VP LENI: Hindi mo na nilagay doon kung ano ang Tourette?

    MARLON: Hindi na po. Basta ang naisip ko na lang po noon kumabaga maghanap na lang sila..

    VP LENI: Mag-search na lang sila.

    ELY: Tsaka mayroon na agad, nag-i-internet naman sila.

    VP LENI: Habang nakasakay sila.

    MARLON: Nalalaman na po nila, habang nakasakay sila nababasa na po nila.

    VP LENI: Ano iyon, araw-araw ka, o may off ka naman kapag Linggo?

    MARLON: Araw-araw po, off ko kapag coding.

    VP LENI: Ah kapag coding..

    ELY: Pero nakaranas ka ba na parang minaltrato ka talaga ng pasahero mo, iyong minura ka, may mga gano’n?

    MARLON: Wala naman po.

    VP LENI: Parang natatakot lang sa’yo?

    MARLON: Opo parang sasabihin nila.. “pero kaya mo talaga magmaneho?” Opo sabi ko safe naman kayo makakarating sa pupuntahan niyo. “Sigurado ka ha?” gumagano’n po sila.

    VP LENI: Tsaka sabihin mo hindi ka pa na aaksidente.

    ELY: Eh kasi mayroon ngang normal pero kung magmaneho naman barubal ay wala din.

    VP LENI: Pero iyong 6 stars konti lang sa Uber drivers ang may 6 stars.

    ELY: Paano nakukuha po ang ano’n? May mga survey ba? O pinopost lang iyong gano’n?

    VP LENI: Paano nakukuha ang ratings?

    MARLON: Ni-re-rate po ng pasahero.

    VP LENI: Siguro Ka Ely iyong app ni-re-rate doon ng pasahero.

    ELY: Ah naipon siguro at maganda iyong performance mo. So siguro bago tayo magtapos, baka mayroon kang maipapayo ka sa mga driver din na may gano’n at siguro sa mga pasahero na huwag kaagad husgahan kasi siguro hindi ka naman magkakalakas ng loob na magmaneho kung talagang may sakit ka…

    VP LENI: At tsaka matagal na din siyang driver, madami nang nahawakan na sasakyan.

    ELY: Sige ano ang iyong panawagan sa kanila?

    MARLON: Sa mga tao hindi alam iyong gaya ng kondisyon namin, sana huwag niyo muna, alamin niyo muna, kumbaga sa libro ay buklatin niyo muna, basahin niyo baka maganda iyong kwento niya at mag-enjoy kayo.

    VP LENI: Siguro bago din magtapos Ka Ely kasi nasa radio tayo, sa mga nakikinig lang, mayroon din tayong facebook live, mabuti iyong nasa facebook live nakikita ka. Pero iyong mga nasa radyo, siguro mabuti pang i-describe natin Ka Ely na parang pumipitik iyong katawan, na hindi sinasadya kaya siguro kapag may nakita kayo o may kakilala kayo na gano’n Tourette Syndrome po ang tawag doon.

    ELY: Minsan kasi ang ganyang sakit sa mga pelikula kasi mayroon na parang sinasadya ang mga gano’n para sa pag-papatawa, nakakalungkot po iyon pero may mga batas sila sa ganyan. Siguro huwag kaagad husgahan kasi kung sino pa iyong may mga kapansanan at karamdaman sila pa iyong maayos mag trabaho.

    VP LENI: Totoo. Gaya ni Marlon naka 6 stars siya sa Uber, hindi madaling makuha iyon.

    ELY: So Marlon baka mayroon ka pang dagdag na sasabihin at may babatiin ka pa, sige batiin mo na.

    MARLON: Iyon nga po sa mga katulad kop o na may Tourette, iyon nga po hindi po kayo nag iisa. Andiyan po ang Phil. Tourette Syndrome Association na pinangungunahan nga po ni sir Marlon (surname), pupwede niyo po i ang hanapin.

    VP LENI: Papano sila makakasai doon sa Association?

    MARLON: Pwede nila pong hanapin sa facebook iyong Phil. Touretter Syndrome Association. Pwede nila i-contact si sir Marlon (Surname)…

    VP LENI: Kapangalan mo pa ang Presidente niyo.

    MARLON: Kumbaga huwag kayo.. hindi lang sa mga tulad ko na may Tourette Syndrome, pati na rin sa ibang may kapansanan, huwag po kayong magtago. Huwag niyo ikulong ang sarili niyo. Huwag niyo isipin kung ano sasabihin ng ibang tao. Isipin niyo po kung ano iiyong magagawa niyo, kung ano pwede niyong i-share.

    VP LENI: At iyong ganyan na sakit hindi hadlang.

    MARLON: Hindi po talaga. At gusto ko lang po batiin ang mga tita ko po diyan sa Sta. Rosa, Laguna, Sta. Rosa Nueva Ecija, mga kamag-anak po ng asawa ko sa Pandacan, Maynila at sa mga kamag-anak ko din po sa Pandi, Bulacan.

    VP LENI: Ayun, magandang umaga po sainyo at maraming salamat Marlon sa inspirrasyon na binibigay ninyo sa amin.

    ELY: Maraming salamat. Iyan po si Marlon Fuentes isa pong 6-star Uber driver.

    MARLON: Hindi na po. Basta ang naisip ko na lang po noon kumbaga mag hanap na lang sila.

    VP LENI: Mag-search na lang sila.

    ELY: At saka mayroon na agad, nag-i-internet naman sila.

    VP LENI: Habang nakasakay sila.

    MARLON: Nalalaman na po nila, habang nakasakay sila nababasa na po nila.

    VP LENI: Ano iyon, araw-araw ka, o may off ka naman kapag Linggo?

    MARLON: Araw-araw po, off ko pag-coding.

    VP LENI: Ah kapag coding..

    ELY: Pero nakaranas ka ba na parang minaltrato ka talaga ng pasahero mo, iyong minura ka, may mga ganoon?

    MARLON: Wala naman po.

    VP LENI: Parang natatakot lang saiyo?

    MARLON: Opo parang sasabihin nila “pero kaya mo talaga magmaneho?” Opo sabi ko safe naman kayo makakarating sa pupuntahan niyo. “Sigurado ka ha?” gumaganoon po sila.

    VP LENI: At saka sabihin mo hindi ka pa naaaksidente.

    ELY: Eh kasi mayroon ngang normal pero kung magmaneho naman barubal ay wala din.

    VP LENI: Pero iyong six stars konti lang sa uber drivers ang may 6 stars.

    ELY: Paano nakukuha po ang ganoon? May mga survey ba? O pinopost lang iyong ganoon?

    VP LENI: Paano nakukuha ang ratings?

    MARLON: Ni-re-rate po ng pasahero.

    VP LENI: Siguro Ka Ely iyong app[lication] ni-re-rate doon ng pasahero.

    ELY: Ah naipon siguro at maganda iyong performance mo. So siguro bago tayo magtapos, baka mayroon kang maipapayo ka sa mga driver din na may ganoon at siguro sa mga pasahero na huwag kaagad husgahan kasi siguro hindi ka naman magkakalakas ng loob na magmaneho kung talagang may sakit ka.

    VP LENI: At saka matagal na din siyang driver, madami nang nahawakan na sasakyan.

    ELY: Sige ano ang iyong panawagan sa kanila?

    MARLON: Sa mga tao [na] hindi alam iyong gaya ng kondisyon namin, sana huwag ninyo muna, alamin ninyo muna, kumbaga sa libro ay buklatin ninyo muna, basahin ninyo baka maganda iyong kwento niya at mag-enjoy kayo.

    VP LENI: Siguro bago din magtapos Ka Ely kasi nasa radio tayo, sa mga nakikinig lang, mayroon din tayong facebook live, mabuti iyong nasa facebook live nakikita ka. Pero iyong mga nasa radyo,siguro mabuti pang i-describe natin Ka Ely na parang pumipitik iyong katawan, na hindi sinasadya kaya siguro kapag may nakita kayo o may kakilala kayo na ganoon, Tourette Syndrome po ang tawag doon.

    ELY: Minsan kasi, ang ganiyang sakit, sa mga pelikula kasi mayroon na parang sinasadya ang mga ganoon para sa pag-papatawa, nakakalungkot po iyon pero may mga batas sila sa ganyan. Siguro huwag kaagad husgahan kasi kung sino pa iyong may mga kapansanan at karamdaman sila pa iyong maayos mag trabaho.

    VP LENI: Totoo. Gaya ni Marlon naka six stars siya sa uber, hindi madaling makuha iyon.

    ELY: So Marlon baka mayroon ka pang dagdag na sasabihin at may babatiin ka pa, sige batiin mo na.

    MARLON: Iyon nga po sa mga katulad ko po na may Tourette, iyon nga po hindi po kayo nag-iisa. Andiyan po ang Philippine Tourette Syndrome Association na pinangungunahan nga po ni sir Marlon [inaudible], pu-pwede niyo po siyang hanapin.

    VP LENI: Papano sila makakasali doon sa Association?

    MARLON: Pwede nila pong hanapin sa facebook iyong Philippine Tourette Syndrome Association. Pwede nila i-contact si sir Marlon [inaudible]…

    VP LENI: Kapangalan mo pa ang Presidente niyo.

    MARLON: Kumbaga huwag kayo.. hindi lang sa mga tulad ko na may Tourette Syndrome, pati na rin sa ibang may kapansanan, huwag po kayong magtago. Huwag ninyo ikulong ang sarili niyo. Huwag ninyo isipin kung ano sasabihin ng ibang tao. Isipin ninyo po kung ano iyong magagawa ninyo, kung ano [ang] pwede ninyong i-share.

    VP LENI: At iyong ganyan na sakit, hindi hadlang.

    MARLON: Hindi po talaga. At gusto ko lang po batiin ang mga tita ko po diyan sa Sta. Rosa, Laguna, Sta. Rosa Nueva Ecija, mga kamag-anak po ng asawa ko sa Pandacan, Maynila, at sa mga kamag-anak ko din po sa Pandi, Bulacan.

    VP LENI: Ayun, magandang umaga po sa inyo at maraming salamat Marlon sa inspirasyon na binibigay ninyo sa amin.

    ELY: Maraming salamat. Iyan po si Marlon Fuentes, isa pong six star uber driver.. [inaudible] [music break]

    ELY: Okay, mga kasama, ang oras natin, 9:33 na po ng umaga, at sumainyo ang aming segment sa INP, Istorya ng Pag-asa, mga kasama. Maganda po na napag-usapan natin iyan. Pero ito po, mahalaga din na mapag-usapan natin, para po sa ating mga kababayan, lalo na po iyong may mga kamag-anak na OFW sa labas ng bansa, lalo na po sa Middle East, at lalo na po sa Kuwait. Okay, Ma’am, nandito na po iyong ating bisita.

    VP LENI: Mapalad tayo, Ka Ely, dahil nagiging suki na natin iyong ating bisita, si Atty. Hans Cacdac, siya po iyong administrator ng OWWA (Overseas Workers Welfare Administration). Nag-SOS tayo sa kaniya, Ka Ely. Dapat sana iba iyong topic natin ngayong Sunday, pero biglang nagulat tayo noong mga balitang lumabas. Ito iyong balita ng isang Pilipina na nahanap sa isang freezer sa bahay ng dati niyang amo. Maraming… maraming mga pamilya iyong nag-aalala sa sasapitin o sinasapit ng kanilang kamag-anak na nasa ibang bansa, kaya minabuti po natin na imbitahin ulit si OWWA Administrator Hans Cacdac para alamin sa kaniya kung ano iyong mga steps na ginagawa ng pamahalaan.

    Kahapon nagkaroon ng press conference si Pangulong Duterte. Mayroong mga orders na ginawa. Tanungin po natin si Administrator Hans kung ano iyong mga susunod ng gagawin ng ating pamahalaan. Magandang umaga sa iyo, Atty. Hans.

    ATTY. CACDAC: Magandang umaga, Vice, Ka Ely, sa inyong mga tagapakinig. Magandang umaga po.

    VP LENI: Maraming salamat ulit. Kahit biglaan, handa kayo sa amin.

    ELY: Okay, so mayroon na pong pahayag itong ating Pangulo tungkol sa deployment ban sa Kuwait at iyong kaniyang panawagan, sumagot na po ang Philippine Airlines at Cebu Pacific, magpapadala na po sila ng eroplano para hakutin, maiuwi po iyong ating mga kababayan, particularly po sa Kuwait.

    ATTY. CACDAC: Yes po, around two weeks ago, nag-declare ng amnestiya iyong gobyerno ng Kuwait para mapauwi iyong mga kababayan din natin na nagkaroon ng problema sa kanilang immigration status doon and so far, mayroon na tayong unang batch na nauwi as a result of the amnesty. Just today, around 25 arrived, pero may malaking grupo po tomorrow na darating, around 240, and around 150 the day after. So dumadami na po ang pagpunta.

    Mga one week ago po, Vice, mayroon ding umuwi from the shelter, around 100 iyong total bilang ng mga umuwi from the shelter one week ago. So patuloy po iyong pagpapauwi ng mga kababayan natin. At siyempre malaking tulong din nga iyong nabanggit ni Ka Ely na mga airlines, iyong Philippine Airlines and other carriers na tumutulong din. At siyempre iyong embahada at iyong labor attache office natin on the ground ay tumutulong din.

    VP LENI: Ito, Atty. Hans, ilan ba iyong Pilipinong nasa Kuwait?

    ATTY. CACDAC: Around 251,000.

    VP LENI: Ang dami, ano?

    ATTY. CACDAC: Opo, and around 163,000 are household workers. Kuwait is one country na mas marami ang household workers kaysa sa other types of workers.

    VP LENI: Ito, may sinasabi ka kanina na umuwi galing sa shelter. Itong mga nasa shelter, I assume, ito iyong mga humingi ng tulong sa embahada, pero karamihan ba sa kanila anong klaseng problema iyong pinagdaanan nila?

    ATTY. CACDAC: Ito, Vice, iyong tinatawag sa batas na mga distressed workers. Meaning nagkaroon sila ng problema sa kanilang trabaho sa abroad. From a long range of situation, usually abuses that they have encountered, violations ng kanilang contract. Iyong mga runaways na tinatawag na tumatakbo mula sa kanilang mga employers to escape mga working conditions na hindi kanais-nais. So yes, sila po iyong mga klase ng workers na nasa shelter natin ngayon.

    VP LENI: Ano iyong hinihingi nilang tulong? Na makauwi sa Pilipinas, o makahanap ng ibang employment? Ano iyong usually na hinihingi nila galing sa pamahalaan?

    ATTY. CACDAC: First and foremost, Vice, iyong kanilang pagkakasagip or rescue—that is the very step in helping distressed workers, iyong pagsundo sa kanila doon, kasabay noon iyong kanilang pagtanggap sa shelter, pagkalinga kanila sa shelter.

    Usually sa shelter, aside from the usual na accommodations, facilities, binibigyan din sila ng training para sa paghahanda na pag-uwi. Kung anuman iyong gusto nilang skills, sari-saring skills ang ino-offer sa shelter.

    And then, upon their return, iyong repatriation effort. Libre iyong ticket na binibigay sa kanila. It’s either the recruitment agency o iyong government shoulders the ticket.

    Then pag-uwi, iyong reintegration services natin. Sa OWWA mayroon tayong “Balik Pilipinas Balik Hanapbuhay.” Ito iyong 20,000-peso cash package that we give to them.

    ELY: So mayroon pong nagtatanong, Administrator, iyong ating kababayan sa Kuwait, halimbawa… wala na silang dalang pasaporte, walang pambili ng ticket. Mayroon lang ng amnestiya. Pumunta lang po sila roon sa POLO (Philippine Overseas Labor Office) office?

    ATTY. CACDAC: Yes, pumunta lang po sila sa POLO office, dumulog sila sa mga contact numbers. And of course, sa OWWA rin at DFA at DOLE. Iyong kanilang mga kaanak puwede ring dumulog sa OWWA, DFA, at DOLE.

    ELY: Kasi iyong mga tumakas sa amo, walang dokumento, eh.

    VP LENI: Karamihan hindi dala…

    ELY: Or sinu-surrender sa amo.

    VP LENI: Oo… parang naging practice iyon, Atty. Hans, ano, na pagpasok mo, iyong passport amo ang humahawak.

    ATTY. CACDAC: Yes, although ilegal iyon. Sa bansang Kuwait ay ilegal iyong ganoong sitwasyon, but still sa implementation may issues. Travel document ang solusyon po doon. DFA issues a travel document so that they can travel.

    VP LENI: Mayroon ba tayong bilateral contract with Kuwait as far as our OFWs are concerned?

    ATTY. CACDAC: Mayroon tayong general bilateral labor cooperation agreement, but not specifically to household workers. This was signed about six… five years ago. But itong bilateral contract for domestic workers, ito ay still undergoing negotiations. Kaya tamang tama—

    VP LENI: Ibig sabihin hindi pa napipirmahan ng pamahalaan?

    ATTY. CACDAC: Hindi pa, at ang bola nasa bansang Kuwait… sila iyong hinihintay natin kaya tamang tama nga iyong mga recent pronouncements ng ating Pangulo in terms of upholding the dignity of our workers, domestic workers, lalo na itong recent na pangyayari.

    Itong nangyari kay Joanna Dimapilis, Vice, iyong natagpuan sa freezer, is just one of 12 questionable deaths, so to speak, that happened in 2017. Iyong questionable deaths, iyon iyong alleged suicide, hindi alam ang actual cause of death, posibleng murder o kung anupamang krimen na nangyari. And four of those happened in the month of December, at ito na nga iyong…

    Ito, actually, iyong apat na iyon, kung matatandaan natin iyong inanunsyo ng Pangulo noong opening ng Overseas Filipinos bank noong January 18, he was citing four deaths, and I think he was referring to the four deaths that happened in December in Kuwait.

    VP LENI: Pero ito, iyong sinasabi kasi, Atty. Hans, sa balita, si Joanna mga one year nang nasa freezer?

    ATTY. CACDAC: Ang report is more than one year, kasi ang nangyari kay Joanna, she was deployed in 2014, and mukhang nag-renew siya ng contract in 2016.

    VP LENI: Ano ito, one employer lang siya?

    ATTY. CACDAC: Mukhang one employer sa reports Mukhang one employer lang sa report. Isang Lebanese husband and a serial wife and mukhang umalis sila doon sa lugar nila ng Novermber 2016.

    VP LENI: Oh tagal na.

    ATTY. CACDAC: So parang nagtugma iyong sinasabi na more than one year na si Joana doon at iyong insidente na iyon. Although I don’t want to make any conclusions kasi all of this is still subject to investigation meron pa siguro yang autopsiya, ma’am, na mangyayari.

    VP LENI: Pero iyong as far as the embassy is concerned, meron ba parang finlag na nahanap na si Joanna?

    ATTY. CACDAC: Well, merong pagkakataon na… merong situwasyon kasi na… merong mga dumulog at hinahanap na nga si Joana as of recently lang, ano, and yun na nga naging bunga ng paghahanap at pagpunta roon sa bahay.

    VP LENI: Oo, kasi I would assume na siyempre si Joana parati siyang in-touch sa pamilya.

    ATTY. CACDAC: Oo.

    VP LENI: Eh kung mula 2016, Novermber 2016, iyon nga, i-a-assume natin na wala na siya noong November 2016, siyempre pamilya niyon magugulat bakit hindi na… hindi na nag-co-contact.

    ATTY. CACDAC: Opo.

    VP LENI: Although, ano, Ka Ely, nung naging practicing lawyer ako, Attorney iyongng kinukuwento ko kay Ka Ely kanina, maraming mga kaso talaga mga OFW. Ang isa doon ay iyong mga pamilya iyong nagrereklamo na parang hindi na nag-co-contact iyong kanilang mga family member na nandoon, so iniisip ko iyongng si Joana, since 2016 wala nang contact sa pamilya, eh.

    ATTY. CACDAC: Oo, that’s right, that’s right.

    ELY: Ok so administrator, merong concern diyong na hindi ko alam kung diyong iyon sa… kay Joana or iyong sa Taiwan naman na namatay sa lindol, hindi raw po na-renew ng kanyang anak iyong membership sa OWWA (Overseas Workers Welfare Association).

    ATTY. CACDAC: Ah, okay.

    ELY: So parang, baka hindi daw po sila makakuha ng at least benepisyo.

    VP LENI: Benefit.

    ATTY. CACDAC: Oo, actually iyong both si Joana at iyong namatay sa Taiwan na earthquake, si Melody Castro, ay tinatawag na inactive OWWA members, meaning lumagpas na sila ng two years doon with their contract. Hindi sila nag-renew ng contributions pero para sa akin hindi… hindi iyon hadlang para tulungan sila, iyong kanilang mga kaanak dahil meron naman tayong mga programs for inactive at tawag sa kanila, inactive members and meron tayong bereavement or death benefit para sa mga kaanak. And in addition, batay na rin sa direktiba ni Secretary Abella, tutulong tayo in terms of livelihood at in terms of iyong, in the case of Melody Castro, meron siyang 6-year-old daughter so tutulungan natin sa pag-aaral iyong 6 year old daughter all the way up to college. Si Joana iyong sa Kuwait, siya ay single, so ang ibibigay sa kaniyang pamila ay, aside from the death benefit, bereavement benefit, ay iyong livelihood, livelihood benefit.

    VP LENI: Kadalasan, pag may pamilya pumupunta sa abroad, iyon iyong breadwinner ng pamilya, iyon iyong nagpapaaral ang kapatid, pinapaaral mga anak, kaya kapag nangyayari iyong sa kanila, nakakaawa talaga.

    ELY: So attorney, diyong po at meron na pong desisyon at… nagiging paulit-ulit naman noh, sa ibang bansa iyong mga problema lalo na po sa Middle East, iyong pong mga sinasabing pag-aabuso sa mga OFWs, ano ho ba ang naikikita ninyo diyong na solusyon? Kasi talaga minsan hindi po talaga natin maiiwasan na pigilan po ang ating mga kababayan na magtrabaho abroad, pero meron ho ba na nakikitang solusyon ang gobyerno para, ibig sabihin, maging mas maganda ang trato sa manggagawa natin.

    ATTY. CACDAC: Kung titignan natin ang bansang Kuwait, ang number one solution is a bilateral agreement. Alam naman natin ang agreement na ang proteksyon sa ating OFWs is first and foremost, sa bansa natin sa gobyernong Pilipinas, pero siyempre may role to play din ang host government dahil nandoon ang workers natin. So ang simpleng tanong lang diyong na kailangang sagutin ng Kuwaiti’s side is bakit may mga questionable deaths, ano iyong nangyari at ano iyong root causes niya. So kung halimbawa, kung sabihin na suicide, totoo ba na suicide? Bakit naman napakarami, wala naman sa kaugalian ng Pilipino ang magpakamatay, lalo na sa pasko, iyong apat na namatay sa pasko, hindi iyon sang-ayon sa ating kultura.

    VP LENI: Ang report ba noong apat na iyon, suicide lahat?

    ATTY. CACDAC: Yes, yes. Iyong mga nagbigti daw, Nakita na lamang sa banyo, o saan pa man sa kwarto, iyong isang kaso nga ay namatay daw dahil nag-i-inhale ng uling, carbon monoxide poisoning. So parang may mga question marks eh. Iyong mga kaso na kailangang sagutin at pangalawa, sa tingin ko kailangan din tingnan diyong sa side natin iyong proseso ng pag-re-recruit.

    ELY: Ayun, oo.

    ATTY. CACDAC: Kasi mahirap magpadala ng worker na hindi handa at pinadala lamang siya dahil mahirap siya at ang kanyang pamilya at hindi properly matched doon sa employer na hindi magdudulot ng sitwayon o magiging abuso iyong pang-a-abuso iyong sitwasyon.

    VP LENI: Pero, pero iyong nakakabahala siya Attorney Hans, natatandaan ko may pumunta sa akin isang grupo ng mga OFW sa Middle East, hindi iyong Kuwait, pero ibang bansa sa Middle East, parang kinukuwento nila na mayroong mga pang-aabuso na sinasabi nila kabahagi na iyan, parang sinasabi na iyongng nangyayari iyong pero kabahagi na iyong ng kontrata eh… parang iyong isa nga nagsasabi na ako kayang kaya ko kasi alam ko marami… parang mangyayari yan, pero nakakabahla pa din eh.

    ATTY. CACDAC: Opo, opo. Iyong sinasabing pang-aabuso in all cases ay talagang nakakabahala at hindi dapat i-tolerate. Maari ang nangyayari kahit diyong sa mga kasambahay sa Pilipinas, adjustment, di pagkakaunawaan, pero iyong hahantong sa pagkakamatay, pananakit sa ay ibang usapan na iyon.

    VP LENI: Saka iyong pangagahasa.

    ATTY. CACDAC: Yes, yes.

    VP LENI: Parang maraming kaso na nagagahasa iyong katulong. Marami ding kaso, Attorney Hans, na iyong kontrata nila para sa isang pamilya tapos pinapahiram sila sa mga kapatid, parang sinasabi nila na may mga lugar na very common iyong ganoong practice. Tapos pag ganon, ano dapat ang gawin nila?

    ATTY. CACDAC: Well kapag ganun sa kasambahay iyong encounters, those things. Ang unang una dapat ay itunog sa ating embahada, sa ating Philippine Labor Office on-site. Iyong mga kamag-anak nila diyong itulog kaagad sa DFA, DOLE, OA iyong situwasyon at para coordinated din tayo kasi iyong isa pa kung dinulog iyan sa embassy natin on-site, idudulog naman iyon sa foreign government authority.

    VP LENI: Tapos kung nangyayari Ito, kunyari may OFW na tumawag sa embahada nagpapa-rescue kasi ginahasa siya, diba irerescue siya galing doon sa bahay, dadalhin siya sa shelter, ano iyong proseso na nangyayari after?

    ATTY. CACDAC: Pagka-i-rescue siya, ang isasagawa na doon ang kaniyang pagp-process na kaniyang exit visa. Kasi sa bansang, iyong mga tinatawag na Gulf States sa Middle East, sa Arabian Gulf, kailangan ng exit visa bago umalis. So iyon ang inaasikaaso.

    VP LENI: So hindi basta basta…

    ATTY. CACDAC: Yes, at dahil sa tinatawag na nilang sponsorship system ? system, kailangan din may sang-ayon din ang employer na pinagalingan, pero kung ayaw ng employer dahil matigas ang ulo o kaya ayaw mag-cooperate, pwede ang gobyerno mismo, ang host government iyong mag step-in na magsabi na pauuwiin na natin siya.

    VP LENI: Pero sa experience niyo, Itong pagpproseso mga gaano katagal mag-last?

    ATTY. CACDAC: In fairness, sa Kuwait mas mabilis kesa sa ibang bansa, siguro sa Kuwait aabot, matagal tagal na ang isang buwan. Kaya lang ang problema sa Kuwait iyong volume ng tao.

    VP LENI: 200 plus

    ATTY. CACDAC: At any given time, 200 umaakyat pa ng 300 in some instances, 500. So, unusual iyong parasa isang napakaliit na bansa. Ang parang isang rehiyon lang yan sa atin eh

    VP LENI: Oo, totoo.

    ATTY. CACDAC: Ang size ng Kuwait, kaya’t unusual yun na napakarami para sa ganoong situwasyon.

    VP LENI: Pero iyong, iyong gaya ngayon, meron ba kayong idea kung ilan iyong nasa shelter sa Kuwait?

    ATTY. CACDAC: Sa ngayon mga 250 bago pa man nagsimula iyongng pagpapa-uuwi. Malamang ngayon nabawasan na kasi mga 100 na nakauwi last year.

    VP LENI: At saka may uuwi pa ngayon.

    ATTY. CACDAC: At may pauwi pa succeeding. So mukhang may plano rin naman ang Kuwaiti government na talaga magpauwi na ng maramihan pero iyun nga ang pagpapa-uwi ng maramihan does not resolve iyong ano ba nangyari bakit sila nagkaganon bakit…

    VP LENI: Kasi kailangan dapat may katarungan iyong para sa mga namatay eh.

    ATTY. CACDAC: Yes kung hindi parang vicious cycle lang po iyan eh. So kahit ipauwi ka ng isaang daan ngayon, meron nanamang isang daan na papasok

    ELY: Pero attorney, kasi kadalasan binabangit niya, may reklamo, paano natin ma… iyong hindi na ho mangyayari iyong krimen. Halimbawa naramdaman sila na mukhang talagang minamaltrato na ng kanilang mga amo eh lalapit po sila sa ating embassy o sa ating consulada pero kasi kadalasan, iyong realidad, iyong nababasa wala pa naman eh. Kasi kadalasan po ganoon po eh, marami po ako nainterview hangga’t wala pa pong nangyayayring mismong actual sa ating mangagawa, parang hindi po aksyunan ng ating ano, ng mga consulada or embassy po doon.

    ATTY. CACDAC: Well in fairness, yun namang embahada sa karanasan ko ay hindi naman ganon, sila’y umaaksyon na kahit wala pang actual injury na nangyari kasi hindi naman kailangan hintayin iyon eh. Minsan din mga situwasyon na takot lang o nalagay sa alanganin iyong ating kababayan. Pero para saakin, meron din nagsasabi nan a-hhome-sick lang daw, pero para saakin kahit lang simpleng homesickness kailangan na rin umuwi kasi ang basic principle diyan ang isang tao ayaw na magtrabaho hindi pwede pilitin magtrabaho.

    VP LENI: Totoo.

    ATTY. CACDAC: When they… iyan ay involuntary servitude, slavery, kaya kailangan siya pauuwiin. Iyong ay simtomas lamang na hindi akma iyong tao sa trabaho ay siya ay pinadala abroad. So it’s a function of recruitment eh, iyong defective iyong recruitment, and second, hindi nga siya, hindi tama iyong match with the employer.

    VP LENI: Ito, Atty. Hans, sinasabi mo kasi kanina, mayroon nang draft na bilateral agreement na specifically para sa ating mga overseas workers sa Kuwait. Ito, pinadala natin sa kanilang gobyerno at nasa kamay na nila iyong bola. Gustong sabihin, nasa kanila na iyong pagpirma. Kasi kapag pinirmahan na nila itong bilateral agreement na ito, kapag mayroon silang violations, mayroong kaparusahan na kaakibat.

    Ito, sabi niyo naman constantly nakikipag-coordinate tayo sa pamahalaan. Ngayon, ano iyong assessment niyo—pipirmahan na ba, malapit na bang pirmahan, o may mga probisyon ba sa draft na ayaw nila kaya hindi pa nila pinipirmahan?

    ATTY. CACDAC: Well, ang alam ko magkakaroon na ng engagement with them, magkakaroon na ng mga komunikasyon, tungkol sa bilateral talks leading up to an agreement. So ang pagkakaintindi ko, iyan ay mangyayari na in the next few weeks, in the next few months.

    VP LENI: Pero wala pa tayong estimate kung kailan?

    ATTY. CACDAC: Wala pa siguro, Vice, at this stage.

    ELY: Pero may imbitasyon iyong gobyerno na papuntahin si Pangulo doon sa Kuwait.

    ATTY. CACDAC: Mayroong ganoong mga plano at siguro iyan ay depende na sa paghahanap ng tamang schedule, at iyan din ay kaakibat ng tinatanong ni Vice tungkol sa bilateral talks. This is one of the indicators na mayroong mga daan na patungo doon.

    VP LENI: Kasi iyong mabuti doon, puwede tayong umasa pagpunta ni Pangulong Duterte sa Kuwait, finally mapipirmahan na iyon—sana. Sana iyong kaniyang pagbisita magbibigay ng pressure sa pamahalaan ng Kuwait na pirmahan na. Kasi kahit ganito iyong nangyayari, ang reality talaga, iyong mga Pilipinong nandoon na hindi naman nagdadaan sa ganitong pagsubok, ayaw ding umuwi kasi siyempre iniisip nila iyong kanilang employment. So kailangang siguraduhin natin na iyong maiiwan talagang protected.

    ATTY. CACDAC: Yes. Mayroon din namang malaking Filipino community in Kuwait na we have also met and maganda rin naman iyong kalagayan doon. Ito rin naman ay preventive din. Kasi kung 12 iyong nangyari last year, who’s to say kung ilan pa iyong posibleng maging biktima?

    VP LENI: Iyong sa labingdalawa ba kasama pa ba si Joana o hindi pa?

    ATTY. CACDAC: Hindi pa. So si Joana, iyong labingdalawa na iyon 2017 iyon so Joana.. although 2017 o hindi pa determined noh kung ano kay Joana, discovered 2018.

    ELY: Opo, pero maganda din iyong kasi ay pakita po ng gobyerno ng Kuwait na hindi nila kinokonsinte iyong pag-abuso. Kasi ipagtatakpan po at marami pang iba’t ibang ano… at talagang questionable iyong binabangit nyo po na kaso.

    ATTY. CACDAC: Yes, yes. Kailangan talaga merong sagot iyong kada isa hindi lang pang general o pangkalahatan na sagot.

    ELY: Attorney, ihabol ko na din kasi may isyu po sa Saudi Arabia na may mga Pinoy nurses doon, na sila po ay na-hold at binabangit dahil sa wala silang ka-alam-alam, iyong kanilang agency ay parang niretoke po ang kanilang credentials, nakarating na po sa inyong kaalaman.

    ATTY. CACDAC: Yes, iyon ay nasa POEA ngayon kasi iyon ay isyu ng pag-pe-peke ng kanilang certificate of employment sa abroad. At meron pang imbestigasyon na posibleng may kasabwat na recruitment agency o health clinic din iyon. So alam ko may on-going investigation ngayon sa POEA.

    VP LENI: Pero meanwhile ano nangyari sa kanila?

    ATTY. CACDAC: Meanwhile, actually ang iba sa kanila nakulong kasi sa Saudi ay offense iyong pagbibigay ng dokumentong peke sa gobyerno at… pero sa ngayon, sa ngayon meron tayong talaan na kaso nila sa ating Philippine Labor Office at sila naman ay minamanmanan at binabantayan ang kaso nila.

    ELY: Opo.

    VP LENI: Kasi nakakalungkot iyon di ba, parang papasok ka palang, puno ng pangarap tapos ganun iyong mangyayari sayo.

    ATTY. CACDAC: Yes, yes. At nangyayari pa sa ating mga nurses na isa yan sa mga tanyag ng mga OFW.

    VP LENI: Kaya siguro warning iyon? Warning iyon, Ka Ely, sa ating mga nurses and hindi lang nurses, meron ding mga teachers na pumupunta ay iyong lahat ng pumupunta mas mabuti, totoo talaga ang dokumento kasi… kasi ganito, pwede ka makulong eh.

    Pero ang sinasabi eh, hindi alam ng OFW kasi iyong mga agency na iyon, para makapag-comply sila, para makapagpadala agad ng tao, sila din ang nagreretoke, iyan ang sabi ng ilang Pinoy nurse.

    ATTY. CACDAC: yes, yes. Mayroong situwasyon na kasi kulang sa karanasan iyong nurse kaya…

    VP LENI: Kaya nireretoke

    ATTY. CACDAC: May situwasyon na hindi nya alam, may situwasyon na alam niya, but in any case, tama iyong sinabi ni Vice eh, mag-ingat kasi iyong mga too good to be true kung alam mo sa kalooban mo na wala ka pang sapat na karanasan, pero bigla kang natanggap.

    VP LENI: Oo, at sasabihin nila na kami na ang bahala.

    ATTY. CACDAC: Oo, magtanong din kung ano iyong mga dokumentong nasa file niya na isinubmite doon kasi baka may peke na binigay doon.

    ELY: Okay, so administrator, at sa huli baka may mga panawagan kayo sa ating mga kababayan ano, po lalo po iyong may mga kamag-anak diyan po sa Kuwait at ano po iyong dapat nilang gawin at tawag po sila sa… sige po.

    VP LENI: Atsaka iyong ano din, habol ko lang, Ka Ely, iyong deployment ban mayroon bang timeline iyon?

    ATTY. CACDAC: Sa ngayon wala pa kasi nag-anunsyo na naman ang si Sec. Belo na reiterated o ipagpatuloy iyong ban so sa ngayon walang timeline but I would think na subject to bilateral talks and discussions.

    ELY: Opo. Okay, So sige po, panawagan niyo po sa ating mga kababayan at lalo na po iyong may mga kamag-anak sa Kuwait at iba’t iba pang bansa sa Middle East.

    ATTY. CACDAC: Opo panawagan lang po na dumulog lang po sa amin sa OWWA kung nangangailangan ng tulong 551-160 ang aming hotline o 0917-TXTOWWA at nasa Facebook at Twitter kami. Dumulog lang po kayo at aaksiyunan namin. [music break]

    ELY: Okay, maraming salamat po kay…

    VP LENI: Maraming salamat po, pasensya na po kayo nag-emergency kami saiyo.

    ELY: Okay, ma’am bago tayo magpaalam, mayroon ba tayong mga text messages po.

    VP LENI: Marami eh. Medyo marami ngayon. Actually, mayroon nga iyong mga galing sa Middle East. Ayon, Ka Ely, mayroong mga nag-gri-greet sa atin at iyong si (inaudible) Alice, taga doon siya sa UAE ayan, mayroon din tayong mga… ito galing sa Hong Kong si G. Asocsong at saka si Salvi Falel. Mayroon din, Ka Ely, Ontario, Canada Hector Herman, Ito si Boyet Kabildo, galing siyang Long Island, New York. Iyong si Agnes Lindo, parati itong nakikinig sa atin, nasa Florence, Kentucky, USA siya. Ayan mayroon din, ito nasa Canada din si Leloma Poblete gini-greet tayong dalawa, Ka Ely. Marami din tayong galing lang sa malapit. Ito galing lang Cainta, Brad Olisya, galing Atimonan, Ana Ador Pasamba tapos iyong PFTAB Family iyong madalas iyong makinig sa atin. Iyon, galing siyang Lanao Del Sur Nawas Lucma, nandiyan po kami sa February 16, ayan. Hindi lang sa Marawi, pero pati yata sa Piagapo, Saguiaran, sa mga kalapit na munisipyo. Ito naman watching from Ilocos, Wilson Sy, ito kababayan ko Naga City, Joe Vic Salvador La Lua, mayroon ito… ito regular natin tong listener si Mar Bandawi from Quezon City, Ito pa Marawi City pa din Sammy De Lima. Naku, may De Lima pala, Ka Ely, sa Marawi, akala ko iyong De Lima taga-Iriga lamang. Ito Angeles City, Emmanuel Gerona, naku, ka-apelyedo ko iyong. Meron din Binyan, Laguna, Mely Cabaneros, ayon. Ito Butuan, marami din po akong kamag-anak sa Butuan, Alma Maris Cuwaas. Meron din Hector Herman from Bicol, taga-Goa, Camarines Sur, Sherwin Sales. Pero, Ka Ely, ihabol ko lang, magbabati tayo sa ating mga manlalaro sa Winter Olympics ngayon sa South Korea. Sa figure skating ang ating pambato, nako, napakahusay niya, Ka Ely, parati ko siyang pinapanood sa YouTube, Michael Martinez at meron ding alpine skiing. Wow! Pilipino iyon!

    ELY: Kahit na walang snow dito!

    VP LENI: Oo! Manlalaro ng alpine skiing, Asa Miller, ano yon. Good luck po sa inyo, ano po dala-dala niyo po ang bandila ng Pilipinas kaya ipagdadasal po naming kayong lahat. Ito naman ang mga nanalo, Ka Ely, and dinipensa ni Jerwin Ancajas, ang hawak na IBF Junior Bantamweight World Title kontra sa Mexican boxer na si Israel Gonzalez. Mahusay talaga, Ka Ely, ang Pilipino sa boxing. Ang sinabi dito ay tinalo daw niya si Gonzalez via knockout sa 10th round ng kanilang laban na ginanap sa Texas, ayon. Ito na daw ang ika-apat na title defense ni Ancajas. Ito ano to ah, Pacquaio Jr.

    ELY: Kaya nga ang susunod, abangan.

    VP LENI: Aabangan natin ang kaniyang karera.

    ELY: Okay, ma’am salamat at baka may mensahe po kayo sa ating mga kababayan ngayon.

    VP LENI: Ito lang po, mensahe lang ulit sa ating mga kababayan na nasa Albay kasi sabi ko nga, Ka Ely, pabalik-balik ako doon, ramdam mo iyong hindi lang iyong pag-aalala pero iyong kahirapan na nasa evacuation center. At nagpapasalamat po tayo sa lahat ng ating mga partners marami din Ka Ely ang tumutulong, tumutulong pagdating sa hindi lang sa pagkain, pero iyong mga kailangan kasi si doon, iyong mga banig, iyong kumot, iyong mosquito nets, pagpunta namin mayroon nang may sakit. Nag-provide tayo doon ng mga portalets kasi kulang na ang mga banyo, pero ang kabutihan kasi pagbalik ko, Ka Ely, kasama ko si Governnor Guichara, ay iyong provincial government, inaasikaso na ang lahat ng kakulangan sa banyo

    ELY: Opo.

    VP LENI: Kaya ano lang po, huwag magmadali kasi pumutok na naman ang Mayon kanina.

    ELY: Opo.

    VP LENI: Tapos, ngayon pong ligngo, ang pupuntahan po naming lugar Siayan sa Zamboanga Del Norte at saka po sa Lanao Del Sur.

    ELY: Opo.

    VP LENI: Kaya magkita-kita po tayo iyong mga taga-doon.

    ELY: Okay, maraming salamat mga kasama iyan po ang ating Bise Presidente. Salamat po sa mga nakinig at nanood po sa ating FB Live, ako pa din po si Ely Saludar, muli po isang magandang umaga, Pilipinas.

    Posted in Transcripts on Feb 10, 2018