This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI Episode 228

    BISErbisyong LENI Episode 228

    ELY: Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, at Mindanao. Ito po ang BISErbisyong LENI sa RMN. Ngayon po ay araw ng Linggo, September 19, 2021. Mula po dito sa DZXL RMN Manila, tayo po ay sabayang napapakinggan sa RMN DYHP Cebu, RMN DXCC Cagayan de Oro, RMN DXDC Davao, RMN DWNX Naga, at siyempre sa lahat ng inaabot ng ating broadcast nationwide, netwide. Magandang umaga, ako pa rin po ang inyong Radyoman Ely Saludar, at siyempre kasama po natin ang nag-iisang Bise President ng Republika ng Pilipinas, si Madam Vice President Leni Robredo. Ma’am, good morning!

    [technical difficulties] Sandali, baka naka-mute yata. Walang sound si Ma’am. Talaga dire-diretso ho, mga kasama, at patuloy… Eto na. Hello Ma’am?

    Medyo maingay, pero nasa Vaccine Express po si Vice President Leni, ating Bise Presidente, mga kasama. Tuloy-tuloy ho ‘yung kaniyang…

    VP LENI: Ka Ely, okay na ba?

    ELY: ‘Yan, eto na po, Ma’am. Ma’am, okay na ho.

    VP LENI: Ka Ely? Okay na ba?

    ELY: Okay na ho, okay na ho…

    VP LENI: Sorry hindi ako makaalis ng mask, Ka Ely.

    ELY: Ako rin…

    VP LENI: Magandang umaga po sa lahat ng nakikinig, ng nanonood sa atin ngayon sa Facebook Live, sa RMN, sa VP Leni Robredo [Facebook page], saka sa mga nakikinig po sa atin sa RMN DZXL. ‘Yung mga kababayan po sa Bicol, marhay na aga saindo gabos. Mga kababayan sa Visayas at Mindanao, maayong buntag.

    Ka Ely, nandito kami ngayon sa Pasig. Second dose ng ating Vaccine Express. ‘Yung buong linggo natin, Ka Ely, halos bakunahan talaga. ‘Yung buong linggo— Noong Monday saka Tuesday, second dose ng ating Quezon City Vaccine Express. Ito, Ka Ely, ‘yung mga TODA, mga jeepney drivers, mga delivery riders ng Quezon City. Ginawa natin ito sa Robinsons Novaliches—Monday [and] Tuesday ‘yun Ka Ely. Nagpahinga tayo ng Wednesday, pero Thursday ay nandoon tayo sa— Hindi, Friday pala. Nalilito na ako, Ka Ely. Friday, nandoon tayo sa San Fernando, Pampanga…

    ELY: Pampanga.

    VP LENI: Oo. Pumunta ako doon Ka Ely. ‘Yung San Fernando, Pampanga naman, A4. First dose iyon ng A4. ‘Yung mga target natin doon, marami kasi doon ‘yung mga factories, Ka Ely, saka mga kumpanya, so ‘yung ating vinaccinate doon, mga employees ng mga companies. Tapos kahapon— Dapat, Ka Ely, nasa Capas, Tarlac kami kahapon, pero pinostpone namin ng one week ‘yung Tarlac kasi merong inaayos pa. So ngayon, nandito kami sa Pasig, ito ‘yung second dose ng bakuna dito. Parang okay naman, Ka Ely. Nag-umpisa kami 8 o’clock, so ngayon halos kakatapos lang ng first hour noong pag-umpisa. Maghapon ito, Ka Ely. So kung may nakikinig sa atin o may nanonood na nag-avail noong ating first dose, reminder lang po na ngayon ‘yung second dose.

     

    ELY: So Ma’am, nakikita ko ‘yung background mo sa likuran, parang napakaraming tao. Ibig sabihin parang halos lahat naman ay pupunta diyan at kukunin nila ‘yung pangalawang dose ng kanilang bakuna.

     

    VP LENI: Oo. Ano naman, Ka Ely— Actually very organized naman, Ka Ely, dito sa Pasig. Meron silang pre-registration, so ‘yung mga—may mga oras ‘yung pagpunta nila, kaya kapag tiningnan mo dito, walang pila. ‘Yung pinakapila niya na, Ka Ely, itong nakikita mo sa likod ko—ito ‘yung parang chinecheck ‘yung kanilang vitals, chinecheck ‘yung kanilang dala-dala na appointment. Pero ‘yung bakunahan, Ka Ely, nandoon sa kabila ko—nandoon ‘yung mga doktor, mga nurses, mga medical students. Dito, Ka Ely, nakikita mo ‘yung pinakadulo, mga doktor din ‘yun, kasi sila ‘yung parang preliminary na examination. So ‘yung mga tao, Ka Ely, alam na nila kung anong oras sila pupunta, kasi ‘yung pinakaayaw natin, pipila sila nang matagal, kasi ayaw nga natin na may hawaan sa bakunahan. Kaya very organized dito, Ka Ely. After nitong oras na ‘to, ibang grupo na naman ‘yung papasok.

     

    ELY: Yes, Ma’am, opo. Okay. Di ba, Ma’am, ngayon nagsisimula na itong implementasyon ng alert level system na may granular lockdown dito po sa NCR. Sa ilang araw po ng pagsisimula, noong Huwebes po ‘yan e, ano ba ang nakikita n’yo rito base sa inyong monitoring?

     

    VP LENI: Sa ordinary public, Ka Ely, may mga kalituhan pa rin. Mabuti na lang, Ka Ely, ‘yung ating mga LGUs ay maagap naman. So talagang sila ‘yung sumalo ng parang nitty gritty ng implementation. Pero, Ka Ely, gusto ko lang daanan ito, kasi marami kaming nakukuhang inquiries tungkol sa anong gustong sabihin ng Level 1, anong gustong sabihin ng Level 2. Hindi ko, Ka Ely, idi-discuss lahat, pero gusto ko lang i-discuss ‘yung Level 4 kasi NCR ngayon ay—ang Metro Manila, Level 4. Kung hindi ako nagkakamali, parang may 94 na lugar na naka-granular lockdown dahil sa Level 4. Actually, Ka Ely, nalilito din ako, binabase ko lang ito kung… binabase ko kung ano ‘yung nababasa ko. Pero marami kasi, Ka Ely, na mga tanong kung ano ‘yung bawal, ano ‘yung puwede. So anuhin ko lang, Ka Ely, ‘yung Level 4, kasi limang levels lahat—Level 1 hanggang Level 5. ‘Yung Level 1 to 4, considered siyang part ng GCQ. ‘Yung Level 5, considered siya na ECQ. So ngayon walang Level 5, ‘yung pinakamataas ngayon ay Level 4.

     

    Pero anong gustong sabihin ng Level 4? Number 1, ‘yung mga bata below 18 years old saka matatanda na more than 65, saka ‘yung mga with comorbidities, saka mga buntis, hindi puwedeng lumabas. So ito ‘yung Level 4—mga buntis, may mga sakit, more than 65, less than 18, hindi puwedeng lumabas. Pangalawa, ‘yung pangalawa Ka Ely, ‘yung pagtravel ng interzonal, ‘yung lilipat— [technical difficulties]

     

    ELY: Sandali lang po ha, nagla-lag ho ‘yung ano, ‘yung internet, ‘yung signal ng ating Bise Presidente. Diyan po, mula po sa Pasig City, mga kababayan, at ‘yung Vaccine Express na ito po ay proyekto ng Office of the Vice President para makatulong, para mas mabilis po at mas organisado ito hong pagbabakuna. Siyempre ‘yan po ay kaagapay, kapartner ang mga lokal na pamahalaan. So ngayon, sa Pasig City, ‘yan po ang ikalawang dose.

     

    VP LENI: Ayan, Ka Ely, okay na ba?

     

    ELY: Ayan, okay na po, Ma’am…

     

    VP LENI: Okay na, Ka Ely?

     

    ELY: Yes, Ma’am, okay na po.

     

    VP LENI: Ka Ely, okay na ba?

     

    ELY: Yes, Ma’am, okay na po.

     

    VP LENI: Ayun. Okay. Iano ko lang, Ka Ely, ituloy ko lang. ‘Yung sa Level 4… okay na, naririnig n’yo na ako, Ka Ely?

     

    ELY: Yes Ma’am.

     

    VP LENI: ‘Yung sa Level 4, Ka Ely, puwedeng mag-interzone travel ‘yung mga tao except ‘yung mga galing doon sa mga areas na naka-lockdown. Ang tawag nila doon, stay-at-home order. So ‘yung mga naka-granular lockdown na mga lugar, Ka Ely, hindi iyon puwedeng magbiyahe. Exercise, sa Level 4, Ka Ely, allowed ‘yung pag-exercise, pero dapat malapit lang sa place of residence. Kasi sa Level 5 bawal, ‘di ba. Pero dito sa Level 4 puwede, pero dapat malapit lang sa place of residence.

     

    Ito, Ka Ely... ito ‘yung pinakamahalaga. Ano ‘yung mga prohibited activities? ‘Yung prohibited activities: Number 1, indoor tourist attractions. So kapag ang attraction ay indoor—gusto siguro nitong sabihin mga museums, ‘yung mga laruan. Basta lahat ng mga indoor, bawal, pero ‘yung mga outdoor, puwede. ‘Yung mga meetings, bawal kapag indoor, ‘yung mga face-to-face examinations, pag indoor, bawal dun. Yung mga gym, basketball courts, volleyball courts, basta indoor bawal, kapag outdoor ay puwede. ‘Yung mga swimming pool, outdoor or indoor, tama ba? Ayan, kapag swimming pools, bawal. ‘Pag amusement parks, Ka Ely, outdoor or indoor, bawal. Internet cafes, mga arcades, billiard hall, sinehan, casino, sabong, mga concert, parties, wedding receptions, mga motorcade, derma clinics, makeup salons, massage therapy, ‘yung pagpapa-tattoo, saka staycation, bawal. Eto, Ka Ely, gusto ko itong i-emphasize, kasi may mga nagtatanong tungkol sa kasal. Kung— [technical lag] Meron ditong religious gatherings. Ang sinasabi, Ka Ely, allowed ang religious gathering, so siguro allowed ang kasal. Pero kapag outdoor, 30% capacity, kapag indoor ay 10% capacity. Pero bawal ang wedding reception. Gusto siguro nitong sabihin, while puwede ‘yung kasal, bawal na magkaroon ng reception.

     

    Pero Ka Ely, ‘yung restaurants, dining, ayun nga, religious gathering, pare-pareho siya—kapag outdoor 30% lang ang puwede, kapag indoor ay 10% lang. Ayun, tinitingnan ko pa, Ka Ely. ‘Yung mga barber shop, mga pagupitan, hair spa, pareho din, kung outdoor 30% pero kapag indoor 10% lang. Tapos Ka Ely, ang requirement niya, ang indoor, puwede lang sa fully vaccinated. Pare-pareho ito, Ka Ely, restaurants, ‘yun nga, mga pagupitan. Kung hindi ka pa nababakunahan, allowed ikaw kapag outdoor. Pero kung indoor, talagang ‘yung indoor na 10%, puwede lang siya sa mga fully vaccinated. Tapos ‘yung mga employees, fully vaccinated din dapat.

     

    ‘Yung mga government offices, ang nakalagay dito, fully operational ang at least daw, at least 20% ‘yung on-site capacity. Hindi maximum, kundi at least. Gusto kong sabihin, dapat ‘yung mga government offices, talagang operational siya. Hindi bababa sa 20% ‘yung nasa onsite. So ito, Ka Ely, ilang beses ko na rin siyang naulit, kasi shine-share ko ‘yung ginagawa namin sa office. Kasi kami, Ka Ely— Halimbawa kami, marami na kaming nag-oopisina pero may limit. ‘Yung mga unit heads sa amin, may listahan kung sino lang ‘yung pumasok during the day. Parang may rotation kami, Ka Ely. Lahat na sa amin pumapasok—halos lahat na pumapasok. Pero hindi ka papasok every day. May rotation. Kung wala ka sa schedule, hindi ka papapasukin. Ganu’n kami, Ka Ely, kaistrikto para ma-maintain ‘yung dami ng tao sa loob ng venue.

     

    Kinwento ko na din ito, Ka Ely, na ‘yung mga opisina namin, lalo na ‘yung enclosed, binuksan na namin ‘yun. Halimbawa, kung dati isang opisina, sampu ‘yung nandon, ngayon hindi na puwede ‘yung sampu. Depende sa size ng opisina—kapag minsan dalawa na lang o tatlo na lang ‘yung nasa loob. ‘Yung hindi ma-a-accommodate sa loob na kailangang pumasok, naglagay na kami sa lobby. Naglagay kami sa mga corridors. ‘Yung mga open spaces, naglagay na kami ng work stations para naiiwasan, Ka Ely, ‘yung in-office transmissions. Tapos ito, ilang beses ko na ring inuulit-ulit, kahit sinong kausap ko, Ka Ely, kinukwento ko ito, na bawal magkainan sa loob ng opisina. Ito, Ka Ely, inuulit-ulit ko, pero nakikita ko kasi sa Facebook, ang daming hindi nito sumusunod, na okay na kumain sa office pero hindi puwede ‘yung kainan na magkakaharap kayo. Kasi tinatanggal n’yo ‘yung mask. So sa atin, Ka Ely, kung kainan, mas mabuti na kaniya-kaniya muna. Tapos iyon, ‘yung sa mga restaurants nga, ‘yung allowed niya kung sa loob ng restaurant, ‘yung indoor, 10% lang fully vaccinated, kapag outdoor 30% lang whether vaccinated o hindi. So mga ano ‘to Ka Ely, FYI ito sa kanila, pero reminders din kung ano ‘yung mga dapat sa opisina. Merong mga— Gaya sa amin Ka Ely, weekly ‘yung aming antigen testing. Weekly ‘yung aming antigen testing kaya ano rin ‘yun, pang-prevent din ng in-office transmission.

     

    ELY: Opo…

     

    VP LENI: Pasensya na, Ka Ely, medyo maingay dito.

     

    ELY: Okay lang Ma’am.

     

    VP LENI: Ka Ely ‘yung ano pala, gusto ko lang din i-mention kasi tinitingnan ko sa news kahapon, ‘yung fully vaccinated na sa atin nasa 17 million na yata—almost 18 million, 17,977,462. Ito Ka Ely, marami na ito, pero malayo pa tayo sa target, di ba. Meron na tayong almost 18 million na vaccinated, pero malayo pa tayo sa target. ‘Yung dating target natin, Ka Ely, ay 70 percent ng population, pero worldwide, dahil sa Delta variant, inincrease na ito, na ‘yung pinakatarget na 90%—sabi nga 90 to 95% of the total population. So sa atin, Ka Ely, kailangan nating bilisan. Pero ‘yung common, Ka Ely, na reklamo na naririnig namin from the LGUs, totoo daw na marami na ‘yung dumating na vaccines, pero ‘yung nakakabagal yata ‘yung COA—ang tawag nila COA, ’yung Certificate of Analysis. Karamihan sa LGUs na nagkakaroon kami ng bakunahan, ito ‘yung nirereklamo nila—na wala na silang supply dahil ang nakakatagal talaga ‘yung Certificate of Analysis.

     

    Ito Ka Ely, nakakalungkot ito kasi ngayon dapat inuunahan natin iyong Delta variant, dapat sana mas bilisan din pero—hindi ko kasi alam, Ka Ely, kung ano iyong nakakabagal—pero baka din iyong problema kulang ng tao, kasi if I’m not mistaken, RITM ‘yung gumagawa nito. Siyempre ang RITM, ang dami talagang inaasikasong iba-iba. So sana, gawan nila ito ng paraan. Sana gawan ng paraan na mag-hire pa ng mas maraming tao, dagdagan iyong budget. Binawasan pa kasi yata eh.

     

    ELY: Yes, Ma’am. Tama.

     

    VP LENI: Para mas bumilis, kasi kung titingnan mo, Ka Ely, as of yesterday, parang 57 million doses na lahat-lahat ang dumating dito sa atin. So tinitingnan ko, Ka Ely, doon sa 57— 58 ba? Basta either 57 o 58 million, iyong 3 million doon [ay] Johnson & Johnson. Ang Johnson & Johnson kasi, Ka Ely, one dose lang iyon ‘di ba? So, kinekwenta ko, kung alisin natin iyong Johnson & Johnson, mga 55 million iyong matitira. 55 million divided by two, eh ‘di 27.5 iyon, ‘di ba? 27.5 million plus iyong 3 million doses ng Johnson & Johnson, edi— hindi, 27 pala. 27.5 million dapat iyong 2 doses plus Johnson & Johson, dapat sana mga 30 million na—30 million na ang nabakunahan na. Pero kapag tiningnan natin 18 [million] pa lang. So gusto kong sabihin, mabagal. Mabagal in the sense na, iyon nga, halos 58 million na iyong dumating pero 17 million pa lang iyong nababakunahan. So dapat gawan din nila ng paraan. Gawan din ito ng paraan na mas bumilis-bilis. Ang reklamo talaga, Ka Ely, lalo na sa mga probinsya—nakita ko iyong statement ni Gov. Jonvic Remulla ng Cavite, kasi ang taas ng transmission doon, ang nirereklamo niya ay iyong bagal ng supply. So sa akin, dapat inuunahan natin ito, ‘di ba?

     

    ELY: Tama, Ma’am.

     

    VP LENI: Dapat inuunahan natin iyong transmission with the vaccination, kasi ito din iyong ating pangkontra sa dami ng transmission among many other things, Ka Ely. So hindi ko alam kung ano ang ginagagawa pero iyong mga kausap namin na mga LGU, Ka Ely, sinasabi nila na naubos na iyong allocation sa amin, maraming dumating pero wala sa amin nakakarating kasi wala pang COA, iyon ngang Certificate of Analysis. So iyong COA kasi, Ka Ely, ang ginagawa yata nila parang nagra-random sampling sila. ‘Di ba kapag dumadating sila—ay dumadating iyong bakuna—parang mga naka-empake iyon. Iyong bawat pack yata parang nagra-random sampling sila para lang masiguro na maayos lahat iyong supply na dumating. So necessary naman iyon, Ka Ely, kaya lang baka kung siyempre kulang iyong allocation for personnel baka iyon iyong nakakabagal. Sana magawan nila ito ng paraan para bumilis.

     

    ELY: Okay. Ma’am, at itong DILG meron po pala sila ano, na maaaring magmulta raw o makulong iyong mga iiwas dito po sa swab test. Halimbawa, kung iyong symptomatic na pasyente at iyong close contacts, tama ba ho itong appproach?

     

    VP LENI: Nabasa ko rin iyan, Ka Ely, pero parang kasi lagi nating default iyong punitive ‘di ba? Iyong parang lagi nating default iyong paparusahan. Pero sa amin kasi, Ka Ely—at least sa experience ng OVP—hindi kailangan na iyon ang track na gawin. Mas mabuti, Ka Ely, iyong positive reinforcement. Sa amin, iyong ginagawa namin, ini-incentivize eh. Noong nag-Swab Cab kami, Ka Ely, ano rin, problema rin namin iyong mga kailangan ma-swab, ayaw ma-swab kasi iyong prinoproblema nila iyong pagkain ng pamilya nila for two weeks habang naka-quarantine center. So kami, Ka Ely, habang nag-swa-Swab Cab, una, lahat ng magpapa-swab, nagbibigay kami ng food packs. Iyong lahat nagpa-positive, nagpro-provide kami ng pagkain ng pamilya parang food supply for two weeks. Effective siya. So sa akin, Ka Ely, kung may mas positive na paraan para ma-achieve iyong gusto nating target, better iyon, rather than parati nating tinatakot iyong mga kababayan natin na “Kapag hindi mo ito ginawa, makukulong ka,” “Kapag hindi mo ito ginawa, ma-fa-fine ka.” Kasi as it is, napakahirap na nga ng buhay ngayon, so sana mas ano lang tayo, mas mag-exercise lang ng empathy saka pag-intindi [kung] ano ba iyong dahilan bakit may resistance doon. So sa akin, Ka Ely, ang experience namin, kapag binigyan mo ng incentive, willing naman ang tao mag-cooperate.

     

    ELY: Yes, Ma’am, opo. Okay at—pero iyong binabanggit ninyo, matagal na ito, iyong mass testing, talagang magkaroon sana ng libre, iyong libreng mass testing, kasi iyong iba umiiwas kasi may bayad.

     

    VP LENI: Totoo. Iyong libre, Ka Ely, mayroon naman mga libre pero very limited. Actually, sa aming Bayanihan E-Konsulta, Ka Ely, marami sa amin ang nag-re-request na halimbawa, kung ‘yung iba walang symptoms ayaw silang ilibre pero close contact sila. Siyempre, halimbawa, kapag close contact ka kahit wala kang symptoms siyempre nag-aalala ka na baka nahawa ka. So marami sa amin, Ka Ely, na nagrereklamo na “Pumunta po kami, nagre-request sana kami na ma-test kami kasi palagay namin, o takot kami [na]  nahawa kami, hindi raw po puwede.” Ang problema, Ka Ely, alam naman natin na iyong mga private na RT-PCR test, ang mamahal. Hindi talaga—very prohibitive talaga siya sa ordinaryong—lalo na sa mga daily income earner. So sana, sana mas i-expand nila iyong libre saka accessible. Sana, Ka Ely, everywhere—lalo na sa mga areas gaya ng Metro Manila na grabe iyong transmission—na kapag ako nagduda na na-infect ako o na-expose ako kahit wala akong symptoms, natatakot ako, any time, puwede sila mag-walk in para magpa-test. Kasi mahina na nga iyong contact tracing natin, very limited pa iyong ating testing talagang mahirap.

     

    Kapag tiningnan natin, Ka Ely, iyong figures natin ngayon, ang taas-taas pa rin ng positivity rate. Yesterday yata 26-point-something percent—gustong sabihin more than one in every four, nagpa-positive. So ang taas-taas nu’n, na indication iyon na dagdagan talaga iyong testing. So, again, matagal na natin ito sinasabi, kasi may WHO standard na, Ka Ely—iyong WHO standard, dapat iyong positivity rate laging less than 5%. Kasi indication iyon na controlled iyong transmission, pero more than 5% gustong sabihin ‘yung transmission talaga [ay] hindi na ma-control. Lalo pa sa atin na more than 26%.

     

    So itong— Halimbawa, Ka Ely, itong mga granular lockdowns na gagawin, okay ito kung maayos iyong sistema, pero iyong worry natin baka gawin ito tapos same pa rin, same pa rin iyong kahirapan sa pagpapa-test, same pa rin iyong kahinaan natin sa contact tracing, mahina pa rin iyong data gathering—mas lalo lang tayo magkakaproblema.

     

    ELY: Yes, Ma’am. So sa tingin ninyo, kaya ba ito na ang target daw ngayon ano, may utos ang Pangulo na ang pagbabakuna sa general population. Kanina nabanggit ninyo, 58 million iyong dumating pero parang kakaunti pa ‘yung naituturok.

     

    VP LENI: 17—almost 18 million pa lang iyong naituturok natin, Ka Ely. So ito, marami mga LGUs ngayon, Ka Ely, na wala na silang pang-first dose. Ang natira na lang sa kanila ngayon ay [for] second dose, kasi ito ‘yung sinet aside nila para sa second dose, pero walang dumadating sa kanila. Kasi kapag tinatanong namin, Ka Ely, sa kanila kung bakit ganoon, ang sabi nila [ay] nade-delay daw ang COA—ang COA nga ay Certificate of Analysis. Agree tayo, Ka Ely, agree tayo na kailangan iyon to ensure na talagang maayos ‘yung bakuna na ituturok natin, pero sana dagdagan nila ng pondo para mas bumilis-bilis, kasi ang pagkakaintidi ko talaga, Ka Ely, grabe talaga iyong limitations ng RITM. Kahit pa ang sisipag ng mga tao doon, ang dami nila ginagawa, kulang talaga sila. So sana, sana gawan nila ng paraan.

     

    ELY: Okay, Ma’am, at dito—isa rin ho sa problema ngayon ng ating mga kababayan ay iyong pagkuha ng gamot sa Tocilizumab, at mismong si Sec. Galvez eh mukhang binabanggit niya, talagang sinasabing nahihirapan daw sila na makakuha ng gamot at grabe kung may mga sumusulpot dito, sobrang mahal naman at talagang—

     

    VP LENI: Nagba-black market, Ka Ely.

     

    ELY: Yes, Ma’am.

     

    VP LENI: Nagba-black market ng Tocilizumab—and iyan ‘yung danger kapag walang supply iyong gobyerno. Kapag walang supply ang gobyerno, talagang ‘yung incentive na ibenta siya nang mas mahal, ang laki.

     

    So ito, Ka Ely, last year, ‘di ba, ito rin iyong sinasabi natin: na sana ‘yung after ng first surge, mag-imbak na sana na ‘yung gobyerno ng supply ng Remdesivir nga at Tocilizumab. Ang mas mahirap, Ka Ely, ‘yung Tocilizumab, mas mahal pa. May mga nakakausap ako, Ka Ely, na mga relatives ng mga pasyente, na ang bili nila almost P80,000 ‘yung isang vial—parang many times over ito sa dapat niya talagang price, dahil siguro iyong mga naka-imbak nito, minamahalan pero kapag ikaw ‘yung— Dalawa lang iyan, Ka Ely: kapag ikaw iyong relative ng pasyente, kahit alam mo na grabe ‘yung presyo, dahil kailangan mo, bibilhin mo, ‘yun ‘yung number 1. Ang number 2, maswerte na nga ‘yung may pangbili, papaano ‘yung mga walang pangbili?

     

    Ito, Ka Ely, naalala ko for a time, ‘yung City of Manila, nag-imbak sila—hindi ko alam kung may tira pa sila, pero ang alam ko lang, Ka Ely, nag-imbak ‘yung City of Manila ng Tocilizumab. And in fact, ginawa nila itong accessible sa kahit hindi resident ng Manila. Iyong aming mga pasyente, Ka Ely, marami kami na-refer sa kanila. Ang hindi ko lang alam kung bakit nagawa ito ng City of Manila, tapos tayo kulang na kulang. Naiintindahan natin, Ka Ely, ‘yung global supply talaga ‘yung may problema, pero again, hindi sana ganito kalala kung mas maaga pa, hindi pa nagkakaubusan, right after—‘yung last year pa sana, Ka Ely, alam natin na ito iyong kailangan, sana ginawan na ng paraan.

     

    Ngayon, Ka Ely, may mga meetings kami, saka may mga webinar kami, kausap namin iyong iba’t ibang mga drug companies, halimbawa Zuellig. Ang ine-explain nila, Ka Ely, mayroon naman mga alternative na gamot, pero siyempre, Ka Ely, mas doktor kasi ang nakakaalam niyan eh—mas doktor ang nakakaalam niyan, kasi apparently, Ka Ely, ‘yung Tocilizumab [ay] anti-inflammation medicine na ginagamit ng mga may rheumatoid arthritis. Ang sinasabi nila, mayroong ibang mga brands na available na pareho iyong effect, pero siyempre, Ka Ely, hindi tayo ang magde-decide niyan ‘di ba? Ang magde-decide niyan ay iyong mga experts. Pero sana madaliin na rin ng DOH or IATF ‘yung pag-assess ng mga sina-suggest na alternatives, kasi kailangan na kailangan talaga siya, kasi grabe nga iyong transmission dito sa atin.

     

    ELY: Yes, Ma’am. Siguro, Ma’am, ano sa tingin ninyo iyong dapat—kasi may mga panawagan din na dapat itigil na ‘yung mga pagbili ng DOH sa kung mga ano-ano—mga face shield at iba-iba. Dito, dito na lang ituon, Ma’am, sa Tocilizumab.

     

    VP LENI: [laughs] Totoo. Either Tocilizumab o ‘yung mga alternatives na sinasabi.

     

    ELY: Remdesivir!

     

    VP LENI: Kasi ito talaga iyong mas kailangan. Although sinasabi rin ng ibang experts, na sinasabi ng IATF, na mahalaga iyong face shield, pero tayo lang yata iyong bansa yata na nagfe-faceshield. Ako nga, Ka Ely, masunurin ako eh—lagi ako naka-face shield, tinatanggal ko lang siya kapag kailangan talaga tanggalin, pero hindi ko rin alam, hindi ko rin alam kung ano ba talaga ‘yung tulong nito. Pero nanunuod kasi ako, Ka Ely, ng mga hearings sa Senate, grabe pala iyong ginagastos natin dito.

     

    ELY: Yes, Ma’am.

     

    VP LENI: Bilyon-bilyon iyong ginagastos natin. So ito, iyong sinasabi natin na sana dahil limited ‘yung funds, sana iyong mga pondo nagagamit sa mga pinaka-importanteng mga bagay. Ayun nga, napupunta pa sa korapsyon, na ‘yun talaga ‘yung nakakaapekto sa lahat.

     

    ELY: Yes, Ma’am. Okay, at Ma’am, may panawagan din na ano, na palawigin ‘yung panahon ng voter’s registration. Kayo ho ba ay kaisa ho rito? Kasi ho, ‘di ba, nagkaroon ng MECQ at iyong iba hindi agad nakapagrehistro. Eh marami pa raw po pala ang gustong bumoto at hindi pa rehistrado.

     

    VP LENI: Actually, Ka Ely, kapag tinitingnan natin iyong mga balita, iyong mga pictures sa registration, ang hahaba ng pila. Gustong sabihin na maraming gusto talaga magrehistro. So sa akin, Ka Ely, lagi naman akong in favor doon sa hindi ma-disenfranchise iyong mga botante natin. Dapat iyong deadline, hindi siya— Importante, Ka Ely, iyong deadline. Importante iyong deadline para—alam mo may mga kababayan kasi tayo na mahilig sa last minute, ‘di ba—pero iyong sa akin lang, extraordinary kasi ‘yung circumstances eh. Extraordinary ‘yung circumstances. Naiintindihan natin iyong COMELEC kasi dahil sa digitized iyong eleksyon, kailangan talaga gumalaw na sila. Kailangan na talagang ayusin na nila lahat, kaya kailangan maglagay ng deadline. Pero baka naman, Ka Ely, possible na i-delay pa siya for another month, para lang siguradong makahabol ‘yung mga hindi pa nakakarehistro. Kasi mayroon sa amin—naaalala ko, Ka Ely, mayroon nag-comment sa Facebook page ko na sinasabi niya na doon daw sa pinaparehistrohan nila, parang mayroon lang yata limit every day, mayroon daw limit every day ‘yung number na puwedeng iparehistro, siguro ang dami kasi. Tapos sinasabi niya na “Nahihirapan po ako kasi ilang beses na ako pumipila. Laging hindi ko naabutan ‘yung limit kasi mayroon akong—”mayroon yata siyang trabaho. So hindi ko alam, hindi ako aware, Ka Ely, kung talagang may mga limit iyong registration. Pero sana pakinggan. Sana ma-delay kahit one month na lang.

     

    ELY: Okay, Ma’am, at dito ho maraming nag-aabang at nagtatanong kasi sa Pampanga, noong Biyernes ay ano, na-ambush interview ka roon. [laughs] At ang binabanggit eh handa kayong lumaban sa halalan sa ilalim ng ilang kondisyon. Kumusta po ang inyong decision aming process tungkol po rito?

     

    VP LENI: Una, Ka Ely, wala namang pinagbago sa sinabi ko. Ever since naman sinasabi ko ito, at mukhang ito’y hindi naiintindihan. ‘Yung mga kaibigan kasi, Ka Ely, nagte-text sa akin, nakikiusap na parang ang understanding nila [ay] hindi ako kakandidato kasi ayokong magkandidato. O hindi ako magkakandidato kasi takot ako na matalo. O hindi ako magkakandidato kasi ayaw ng mga anak ko.

     

    May mga factors ‘yun, Ka Ely. Sabi ko nga, ilang beses na ako kumandidato under the most difficult circumstances. Alam naman nila na at the end of the day, kung ano ‘yung makakabuti, ‘yun ang aking ginagawa. So sa akin, Ka Ely, may possibility ba na magkandidato? Parati laging may possibility. Ayaw ko ba magkandidato kasi natatakot ako na matalo? Ka Ely, ‘yung mga laban ko sa Congress, sa VP, ‘di ba dehado tayo nang grabe? Tapos hindi ba ako magkakandidato kasi ayoko lang? Hindi ‘yun.

     

    Ang sinasabi natin, Ka Ely, ang pinakamadali kong gawin magkandidato eh, para matapos na lahat ng itong speculation ‘di ba? ‘Yun ang pinakamadali. Pero ‘yung pinaka-importante, Ka Ely, ‘yung after the elections eh—‘yung pagkakandidato ko ba, makakatulong ba siya sa ayaw nating mangyari? Ano ba ‘yung ayaw nating mangyari? Na ‘yung administrasyon na ito mag-continue beyond 2022. Na si Marcos makabalik in power. ‘Yun ‘yung mga ayaw nating mangyari. So ang mga considerations ko, ‘yun.

     

    Sabi ko nga, kung one-on-one kami ni BBM, go na go ako doon. Kung ako, Ka Ely, ‘yung piliin na unity candidate, go na go ako doon. Pero kung hindi kasi ako, at kung maghahati-hati kami ng boto, ‘yung tanong: Best interest ba iyon ng bayan natin, ng bansa natin?

     

    So, Ka Ely, actually, kahit sabihan ako ngayon na “one-on-one kayo”, ngayon mismo magfi-file na ako. Kapag sinabi na “ikaw ‘yung common candidate”, ngayon mismo magfi-file—ay, hindi pa pala puwede, Ka Ely, mag-file, pero magfi-file ako between October 1 to 8.

     

    Pero ang gusto ko lang sabihin, Ka Ely, ang mga inaaral natin, ano ang magiging epekto kung magkandidato ako and maghati-hati kami ng boto. ‘Yun ‘yung— Actually, Ka Ely, hindi ko naman ito kinakaila, na nag-e-exert ako ng napakaraming effor—at alam ito ng mga kausap ko—para mag-unite. And ako, Ka Ely, nandoon pa rin ako. Kasi sa akin, kung ako ‘yung piliin, eh bakit hindi, pero, Ka Ely, kapag mag-uunite kayo, dapat lahat kayong mag-uusap willing to give up something, ‘di ba? Kasi kung lahat kami na mag-uusap, lahat kami gusto mag-presidente, mahirap na hindi ko—kung makikiusap lang na ako ‘yung maging Presidente, mahirap ‘yun.

     

    Ka Ely, ‘yung magiging problema ko, kapag hindi ako napili, ‘yung mga supporters ko—‘yun din ang problema ng mga kausap ko, kasi lahat naman kami may kaniya-kaniyang supporters eh. At ‘yung mga supporters namin, lahat naniniwala na kami ‘yung best candidate, ‘di ba? Natural naman ‘yun eh. Natural ‘yun. Siyempre ‘yung supporters ko, ‘yung paniniwala nila ako ‘yung best candidate sa lahat. ‘Yung supporters ng ibang contenders, ganu’n din. Pero at the end of the day, ano ba ‘yung makakabuti sa bayan?

     

    Ako, Ka Ely, parati ko itong sinasabi: Nagpapasalamat ako sa supporters ko. Tina-take ko seriously ‘yung pakiramdam nila. Pero sa akin kasi, Ka Ely, ang obligasyon natin—para sa bayan eh ang obligasyon natin. So sa atin, hanggang may pag-asa pa, Ka Ely—hangga’t may pag-asa pa, magtatrabaho ako para mag-unite. So ako, ano, very determined naman ako, Ka Ely, lagi eh. So sa akin, kahit mahirap, para ako mag-exert ng effort para kumbinsihin lahat na mag-usap-usap na lang kami. Kasi kung hindi ako ‘yun, nagwo-worry din ako sa supporters ko, kasi sobrang invested nila. Pero ‘yun nga, ‘yung sinasabi ko na at the end of the day, ‘yung future ng bansa natin ‘yung pinakamahalaga. So sa akin ang pinaka-kinatatakutan ko, Ka Ely, alam natin na nakikita natin ‘yung indications ng korupsyon ngayon, grabe at the height of the pandemic ‘yung mismanagement ng buong pandemic—nakikita natin ngayon. Napaka-delikado sa bansa natin na magpatuloy pa ito. Alam natin, alam natin, Ka Ely ‘yung ginawa ni Marcos sa Pilipinas—at iyon [ay] hindi speculations. Nasa records na ‘yung ng history, may mga court decisions na, despite na grabe ‘yung fake news. Naka-record ‘yan, Ka Ely, sa history kung ano ‘yung ginawa ni Marcos sa bansa natin. Eh dapat pagtulung-tulungan natin na hindi na ‘yun, kasi kapag hinayaan natin na maulit ulit, hindi tayo natuto sa kasaysayan.

     

    ELY: Pero halimbawa po mapagkaisa at kayo ang maging kandidato ng oposisyon—kasi napakabigat po ng problema ng bansa ano, na kung saka-sakali ‘yung susunod na Presidente, grabe ho. Kayo ho ba pag napag-iisipan n’yo at napaghahandaan ito, ‘yung tamang pagresponde, [‘yung] mismanagement din paano maiko-correct?  ‘Di ba grabe ho ‘yung utang, lubog tayo sa utang, daming nawalan ng trabaho, ang daming nagugutom—naiisip n’yo na po ba ito, Ma’am? Kung saka-sakali lang naman, Ma’am, kasi importante po na magkaroon tayo ng pangulo na handa—hindi dahil sa popular o ‘yung kaniyang popularidad sa survey.

     

    VP LENI: Matagal na nating pinaghandaan ‘yan, Ka Ely. Kasi alam naman natin na ‘yung number one na mandate ng Pangalawang Pangulo, mag-succeed kapag may nangyari sa Pangulo. So ako, ‘yung Day One ng aking pagka-Vice President, obligasyon ko na paghandaan ‘yung mga eventuality na ganu’n—hindi sa hinihiling natin, pero kapag may nangyari, Ka Ely, ‘yun ‘yung aking responsibility as Vice President.

     

    At alam, Ka Ely, ng lahat ng nakakakilala sa akin na masipag na masipag ako, Ka Ely, na mag-aral—hindi lang magtrabaho. Kasi ‘yung magtrabaho lang, ‘yung nakikita n’yo, ‘di ba, pero kahit mag-aral, Ka Ely, masipag ako. Pinag-aaralan ko kung ano ‘yung ginagawa ng ibang bansa, tinitingnan ko kung alin ba sa mga ginagawa nila ‘yung puwedeng gawin sa atin. O paano ba natin i-tweak ‘yung ginagawa nila para mag-suit sa circumstance ng bansa natin. Obligasyon ko ‘yun, Ka Ely, kahit hindi ako kandidato, kahit hindi ako magpapangulo, o kahit hindi ako magkakandidato sa kahit anong posisyon. Obligasyon ko ‘yun as Vice President, Ka Ely, kasi succession ‘yung mandato ng Vice President. So sa akin, Ka Ely, wala namang question ‘yung paghahanda, pero sa akin, ‘yun nga eh, marami tayong realities na kailangan nating harapin.

     

    Pero gaya nga ng sabi ko, Ka Ely, ‘yung assurance ko sa lahat, walang pagduda na kapag ako ‘yung unity candidate, handang handa ako.

     

    ELY: Okay, ayan po. Okay, so mga kababayan siyempre, kailangan ng Pilipino ‘yung handa sa lahat ng anong problema.

    VP LENI: Ka Ely, bago lang natin ipakilala ‘yung ating Istorya ng Pag-asa guest, gusto ko lang na ipaabot ng pagbati, kasi baka hindi na tayo magkaroon ng time mamaya: ‘yung Bicol Society sa Austria, sa Vienna—hindi lang sa Vienna kung hindi sa buong Austria—happy fiesta po sa inyo, lalo na sa Our Lady of Peñafrancia saka devotees ng Our Lady of Peñafrancia. Alam n’yo fiesta kasi sa amin ngayon, Ka Ely, fiesta sa amin kahapon ‘yung novena to Our Lady of Peñafrancia, and ‘yung Bicol Society of Austria, very active sila. Nabisita ko sila personal, Ka Ely, noong 2019. Nabisita ko sila, so ‘yung isa kong kaklase, si Maricel Roxas, kabahagi nila. So kung nanunuod po kayo: Happy Fiesta, Happy Fiesta saindo gabos.

     

    ELY: So, Ma’am, ‘yan po ‘yung mga simpleng probinsyano na nasa Austria.

     

    VP LENI: Oo, ‘yung mga simple pero mahuhusay. Ano ito, Ka Ely, ito ‘yung mga kababayan natin na sobrang saludo tayo, kasi kahit nasa ibang bansa, hindi nakakalimot, hindi nakakalimot na ipakilala ang bansa natin. Napakabuting representatives ng bansa natin. Itong kaklase ko, si Maricel, Ka Ely, nagtatrabaho siya sa United Nations sa Austria, at napakahusay at vey active sila sa pagtulong, lalo na kapag may sakuna pati sa atin. So Happy Fiesta sa kanila.

     

    Saka Ka Ely—isa na lang—gusto ko lang— May napakalungkot na balita tayong natanggap ngayon lang, Ka Ely, na si former DSWD Secretary Dinky Soliman, namayapa ngayong umaga. Alam mo, Ka Ely, very, very close kami kay Secretary Dinky. Noong namatay ‘yung asawa ko, Ka Ely ay siya ‘yung—hindi kami magkakilala pero siya ‘yung pumunta sa Naga para samahan kami ng mga bata habang hinahanap pa ‘yung katawan ng asawa ko. At napakalungkot na balita ‘yung pagpanaw niya. Napakabuting tao, ano, ito, Ka Ely. Mahaba— ‘Yung buong buhay niya, dinevote niya talaga sa paninilbihan sa mahihirap. Siya ‘yung nagsimula—hindi pala nagsimula—nag-expand ng implementation ng 4Ps. Pero siguro, Ka Ely, dahil wala tayong time, gusto lang sana natin ipaalam sa ating mga listeners ‘yung nakakalungkot na balita ngayong umaga. 



     

    ELY: Ma’am sandali lang ah. ‘Yan bagong bagong balita para sa ating mga listeners. Okay. [music break; end gap]

     

    VP LENI: Ka Ely, ipakilala na natin ‘yung ating bisita ngayong umaga. Ito, Ka Ely, batang batang doctor. Napaka-accomplished pero despite the fact na napakarami na niyang accomplishments, proud ako dahil volunteer namin siya. Volunteer namin siya sa Bayanihan E-Konsulta saka volunteer din namin siya sa Vaccine Express. Ipakilala natin siya: Dr. Raquel Isabel Donado—si Doc Kelly. Good morning sa’yo.

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Good morning po, Ma’am. Kumusta po?

     

    VP LENI: Dr. Kelly, magpapasalamat ulit ako ha—magpapasalamat ulit ako for devoting so much of yourself sa pagtulong sa mga pasyente natin. Ipakilala muna kita, Dr. Kelly. Si Dr. Kelly po ay isang internist. Nag-aral siya ng Medicine sa UST, pero nag-spend siya ng kaniyang internship, post-graduate internship saka fellowship, sa Philippine General Hospital—sa PGH. Tapos ‘yun, internist po siya pero ‘yung sub-specialty niya ay adult and pediatric allergy asthma at immunology. Parang napaka-akma, Dr. Kelly, sa panahon natin ngayon ang iyong sub-specialty.  Tapos mayroon pa: ‘yung one last na important detail about you, you are married to another frontliner, ‘di ba? ‘Yung asawa mo, uniformed personnel. Tapos mayroon kayong isa pa lang na toddler na anak. Good morning muna sayo at kumusta ka ngayong umaga, Doc?

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Doing well, Ma’am, pero namimiss namin kayo, dahil hindi kami umabot para sa sign-[up] para sa Pasig second dose. Dapat po nandiyan ako, pero naabutan ako ng cut-off. Ang dami po nating volunteers for this run.

     

    VP LENI: Oo, marami tayong volunteers. Pero marami pa tayong nakahirela, Doktora, kaya marami pa tayong opportunities.

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Willing na willing po, Ma’am.

     

    VP LENI: Salamat. Pero ito, Doktora, kasi you have been volunteering sa ating Bayanihan E-Konsulta, tapos ito nga sa Vaccine Express. ‘Yung sa akin, ano ‘yung nagda-drive sa’yo na gawin ‘yun? Kasi it is not like hindi ka busy. Kasi sobrang busy mo as a doctor, tapos ‘yung sub-specialty mo pa, lalo na ngayon na ang daming mga pediatric cases, ‘di ba? I am sure that you have your hands full, pero bakit gusto mo pa din na nagvo-volunteer ka?

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Bale, Ma’am, kasi noong nagsimula ‘yung pandemic natin, kasi nakita ko naman ‘yung pangangailangan. Kasi overwhelmed agad ang healthcare system natin agad-agad, kasi nag-surge agad noong early part of March, kaya sabi ko— I was going back to clinical work at that time, tapos sabi ko, ano ba ‘yung puwede kong magawa? Parang hindi pa masyadong okay lahat kasi everything is new. Parang lahat ng puwede kong i-offer na tulong na libreng telekonsulta o kaya naman po ‘yung pag-reassure lang ng mga tao online, kasi ang hirap hirap po humanap ng hospital. So sabi ko bago pa man dumating sa point na kailangan nila maospital, tulungan na natin ‘yung primary or basic level, para hindi na ma-overwhelm further ‘yung healthcare system natin. Kasi doon pa lang sa training ko po simula noong internship, nakita ko na po kung gaano kahirap maospital. Kung gaano kahirap ‘yung kung minsan mahirap ka na nga, mas lalo ka pang malulubog sa hirap dahil sa ang daming gastos, tapos ‘yung additional stress pa na sino ‘yung magbabantay—paano natin hahanapan ng tulong.

     

    Sabi ko kahit it’s a little way of mine, basta may tulong, kasi hindi lahat makakakuha ng medical attention sa hospital. Kasi ‘yung iba nananatili na lang sa bahay tapos hinihintay na lang nila na mamatay. Sabi ko ayaw ko naman na parang looking back in history, kapag natapos na ito, anong ginawa ko? Kasi nasa akin na po lahat, naibigay na lahat ng tools, ng skills, na makatulong, so bakit hindi pa? And kapwa Pilipino mo ito and mahirap talaga tayong—kumbaga isang sasabihin nila, iisang bangka pero kailangan mo, kunwari ikaw ‘yung nasa bangka at medyo sturdy, kailangan mo tulungan ‘yung mga hindi masyado maka-survive.

     

    VP LENI: Saka, Doktora— Lalo, Doktora, at this time. Alam ko kasi, ano, Doktora—ako, most of the time, lurker lang ako sa mga thread natin; sumisingit lang ako kapag kailangan na ‘yung powers ko. Pero Doktora, nakikita ko kasi, parang may mga common na kahirapan ‘yung mga pasyente natin. Pero para sa’yo, matagal-tagal ka na nagvo-volunteer: Ano ‘yung nakikita mo na, ito talaga, ano ‘yung pinaka-common na pinagdadaanan ng pasyente natin? At ano ‘yung pagkatapos ng lahat, alam mo, ‘yung hindi mo makakalimutan?

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: ‘Yung pinaka-common denominator po siguro sa karamihan ng mga pasyente is… hirap silang maka-access talaga doon sa kailangan nilang tulong. Whether it be wala talaga silang pera para maka-hire ng ambulansya o makapagpa-admit sa ospital, or even ‘yung pambili ng basic na gamot eh. Kahit ‘yun man lang eh. Tapos even man lang ‘yung pambili ng thermometer, oximeter, ganoon. Tapos kapag nagkasakit pa sila, lost income kasi ‘yun. Daily wage earners talaga ‘yung karamihan eh, so ang laking dagok noon, hindi lang sa nagkasakit kundi doon sa pamilya, sa mga kaanak niya, o ‘yung lahat ng nakadepende sa kaniya. So parang, to begin with, struggling na nga sila from day to day, tapos magkakasakit pa. Parang napaka… you push them talaga to the point of sobrang desperate nila for any help talaga that they need, and napaka-unfair if hindi natin maibigay ‘yun sa kanila po.

     

    VP LENI: Totoo. And ito, Doktora, ito nagwa-wonder lang ako on a personal level. How do you manage? Kasi ikaw, frontliner ka, mayroon kang baby. Hindi na baby, toddler na ngayon! Tapos ‘yung husband mo, uniformed personnel, eh ‘di frontliner rin siya. Pero halimbawa, ‘yung… ordinarily kasi, “mayroon akong baby, all my free time ide-devote ko na lang.” Pero sinabi mo nga kanina, oras kasi ngayon ng matinding pangangailangan, ‘di ba? Pero how is it for somebody like you na young—paano ninyo mina-manage mag-asawa ‘yung pagiging parents n’yo saka ‘yung pagiging frontliners at the same time?

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: ‘Yun po. Kumbaga dahil po nanay, so medyo po, ako po ‘yung mas hands-on, kasi mas kaya ko pong i-manage ang schedule ko compared sa asawa ko na mas natatawag for duty, ‘yung ganoon po. Tapos siguro malaking bagay rin na kasama po namin ‘yung parents ko saka kapatid ko rin dito sa bahay, so kahit papaano nandiyan po si lolo and lola and tita na kaakibat namin na mag-alaga rin po sa kaniya. Tapos nandoon na po sa stage na medyo naiintindihan na rin po ng anak namin na nagtatrabaho si mommy o si daddy, ‘yung ganoon.

     

    Pagdating naman po sa bahay, ano na po, parang removed na po namin sa sarili namin na nagtatrabaho kami, kundi focused na lang kami sa anak namin. So parang ganoon lang po, para hindi nafi-feel ng anak namin na deprived—so balance balance na lang po, ganoon na lang po.

     

    VP LENI: Lalo pa, doktora, at that age, ano, talagang clingy pa ‘yung mga bata. Pero ito, doktora, when I was reading your story—noong nabasa ko ‘yung story mo, noong umpisa, sabi ko, sobrang ano naman ito... sobrang nakakahanga na bata pa, tapos grabe mag-devote ng sarili. Pero, doktora, nabasa ko kasi ‘yung history mo. Nabasa ko ‘yung history mo, and parang noong binabasa ko, at the back of my mind, parang sinasabi ko sa sarili ko: “Kaya pala. Kaya pala.” Kasi binabasa ko, mayroon kang lolo na doktor rin. Doktor siya sa Laguna. Tapos parang kinukuwento mo na [taga-] a little town in Laguna siya, tapos World War II. Nag-graduate rin siya sa PGH. Pero siya, kahit doktor siya, parang nagba-bike lang siya. Sabi mo parang lumang bike, umiikot siya tapos dala-dala niya sa bike niya ‘yung kaniyang medicine bag. Tapos naggagamot siya ng mga pasyente. Tapos ikaw mismo, doktora, parang kinukuwento mo na natapos ka ng medicine because of scholarships. So sa akin, doktora, very striking ‘yun sa akin. Kasi ako, I have always believed na talagang ‘yung kahirapan is what builds our character, ‘di ba?

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Opo, tama po ‘yun, ma’am.

     

    VP LENI: Sa iyo ba, nakatulong ba sa kung sino ka ngayon ‘yung inspiration from your grandfather, saka ‘yung sarili mo ring kahirapan na pinagdaanan?

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Opo, ma’am. Kasi ‘yun talaga… ‘yung lolo ko po talaga, sobrang idol na idol ko siya noong bata ako. Dumating ako sa point na medyo matanda na po si lolo. Medyo late na ako na apo. Kumbaga sa dami ng apo, ako po ‘yung medyo nasa tail end na. Pero nakita ko po kasi ‘yung naging buhay niya at ‘yung kuwento na napakasimpleng tao, tapos ‘yun nga po, kasagsagan ng giyera po noon eh noong naggraduate siya sa PGH. Pumunta po sila sa Calauan, Laguna tapos doon po siya nag-practice muna. Tapos dahil nga po siguro dahil sa mga nakukuha naming pasyente dati sa PGH, kahit si Lolo noong panahon niya, alam po namin na ‘yung mga tao talaga, minsan… madalas wala talaga ‘yang pambayad sa inyo pero kailangan nila ng tulong ninyo. So si Lolo, sige pupunta siya doon, magtutulong sa mga tao, gagamutin niya. Tapos kahit walang pera, okay lang sa kaniya. Minsan aabutan lang siya ng isang piling ng saging o kaya isang jug ng gulaman sago. Parang sa kaniya, simpleng buhay. Hindi siya naghangad ng karangalan o kaya ng matataas na posisyon. Pero nangyari po siguro na ‘yung kapalaran niya is nakuha siya ng mga kaklase niya, tapos eventually naging parte nga po siya ng isang ospital. Tapos dahil may mga brod rin po siya sa college, eventually naging… siya rin po ‘yung naging personal physician po nila, at itong mga kasama naman po niya, ‘yung mga brod niya, ‘yung mga medyo nagkaroon ng mga posisyon sa gobyerno later on.

     

    Pero throughout that, ma’am, nakita ko si Lolo, tuloy-tuloy lang talaga siya—"kahit mahirap ka, kahit mayaman ka, gagamutin kita, sige.” “Kahit pambayad ka o wala, okay lang. Ang importante gumaling ka.” So parang ‘yung life of service ni Lolo, ‘yun talaga ‘yung tumatak po sa akin.

     

    Tapos kahit— ‘Yun, pangarap kong maging katulad niya. Alam kong mahirap siya for us kasi hindi rin naman talaga kami galing sa mayamang pamilya, kaya talagang grade school pa lang ako, buti na lang po talaga may mga guro ako na napaka-supportive, talagang pinush nila ako na “sige mag-try ka lang nang mag-try”. So nakapag-scholarship po ako sa high school sa Philippine Science [High School], and then eventually sa UP Manila, and then later on hanggang sa med school po.

     

    Lahat po noon, scholarships. At siguro po a lot of them, a bulk of them, were government scholarships rin. So parang naisip ko rin, ano rin eh… pagtanaw na rin ito ng pasasalamat at utang na loob sa mga tumulong magpaaral sa akin. Tapos mas na-reinforce pa po ‘yun sa training ko po bilang intern, bilang residente, bilang fellow ko na… makikita mo talaga na kapag kinausap mo ‘yung mga pasyente mo o ‘yung mga naka-deck sa iyo, talagang kumbaga nakakaantig puso o nadudurog ‘yung puso mo to know what they went through, at ‘yung pinagdadaanan pa nila in the present time para lang makuha nila ‘yung kailangan nilang tulong o ‘yung gamot o ‘yung kung anumang treatment na kailangan nila… o kahit man lang ‘yung malaman nila kung anong sakit nila. So parang hindi lang sila statistic, sa atin hindi lang sila numero. Kumbaga tao ito. Kababayan mo ito. Or kung iisipin mo, what if ako ‘yung nasa kalagayan nila? Hindi ba parang mas ano sana na, kumbaga, ito na ‘yung puwede mong grasya na ibigay sa kanila? Na parang… kahit pansamantala maiahon mo sila doon sa pagkalugmok nila, or kung kahirapan nila, o ‘yung pagiging desperate or hopeless nila. So kailangan mo silang bigyang ng pag-asa na, “sige po, ito po ang kaya nating gawin para sa inyo. Tulungan po namin kayo.” So ‘yun po.

     

    VP LENI: Ito doktora, kaya ikaw ‘yung dinecide namin na ifeature sa Istorya ng Pag-asa segment, kasi I am sure maraming aral na mapupulot saka inspirasyon na mapupulot sa iyo ‘yung mga pareho mo na gustong tumulong pero marami ‘yung roadblocks. Kulang ‘yung… 

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Yes po.

     

    VP LENI: Gaya ngayon marami kaming natatanggap na mga letters na “gusto ko pong maging doktor pero hindi na kaya ng parents ko na paaralin kami.”  And talagang napakahirap, doktora. Pero sana maramdaman mo, doktora, how grateful we are to you—

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Thank you po, ma’am.

     

    VP LENI: —saka sa mga doktor na pareho mo, na hindi iniinda ‘yung pagod, ‘yung oras, para patuloy na manilbihan, lalo na sa mga kababayan natin na wala masyadong access sa resources, at natutulungan. Kaya, doktora, wala na tayong oras ngayon, pero I hope to see you sa mga succeeding natin na…

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Opo, sa susunod po!

     

    VP LENI: Mag-iingat ka, doktora, kasi alam kong sobrang ano ninyo… sobrang exposed n’yo ngayon, pero mag-iingat ka lagi lalo na’t may baby ka. Maraming salamat, maraming salamat sa iyo, doktora!

     

    1. RAQUEL ISABELLE DONADO: Maraming salamat po, ma’am. Maraming, maraming salamat po. See you, ma’am! Thank you po.

     

    VP LENI: Ayan, Ka Ely, sayang wala na tayong oras. May nakalimutan akong itanong kay doktora, Ka Ely, kasi ang dami ngayong bata na nainfect. And ‘yun ang specialty ni doktora. Siguro sa susunod [mag-]imbita ulit tayo. Marami ngayong bata na naiinfect, kahit ‘yung magulang hindi nag-positive.

     

    Pero ang nangyayari kasi Ka Ely, ‘yung magulang hindi nag-positive kasi may bakuna sila, pero carrier sila. So sa atin lang, ang mensahe lang natin, Ka Ely: sana mag-iingat, lalo na kapag may mga bata o matanda na kasama sa bahay, lalo na kapag may mga kasama sa bahay na hindi bakunado. Kasi as of now, Ka Ely, hindi pa tayo nagbabakuna ng mga bata, lalo ‘yung maliliit na bata. So sana, patuloy lang po na mag-exercise ng, ano ito, caution, lalo na kapag nasa bahay. Kapag mayroon pong mga frontliners, makakabuti na pagdating sa bahay, kahit surgical mask, magsuot pa rin. Ano lang, preventive lang. 



     

    ELY: Opo, siguro kapag puwede na, at ngayon, aprubado na sa Moderna at Pfizer para sa mga bata, kaya lang ang problema, ang supply.

     

    VP LENI: Yes.



     

    ELY: Okay, ma’am. Paalam na po tayo. Ang inyo pong mensahe sa ating mga kababayan, sa buong sambayanang Pilipino?

     

    LENI: Ako, Ka Ely, gusto ko lang ulit magpasalamat. Sa mga supporters, Ka Ely, gusto kong magpasalamat sa kanila. Humihingi ako ng paumanhin na nahihirapan talaga tayong magdesisyon. Pero ang assurance ko lang po, na ang idedesisyon natin, ‘yung sa paniniwala natin ay makakabuti para sa bansa natin.

     

    Sa mga kababayan naman natin, Ka Ely, ‘yung reminder lang: Nasa peak pa rin tayo ng pandemic ngayon dito sa atin. Kaya ‘yung pag-iingat na gagawin ay hanggang sa bahay, gawin natin. Lalo ‘yung mga lumalabas ng bahay. Marami tayo, Ka Ely, naririnig na na-infect kahit hindi naman lumalabas ng bahay, kasi siguro may outsider na doon sila na-expose. Kaya ano rin, kahit nasa loob ng bahay, ‘yung lahat ng pag-iingat gagawin pa rin. 



     

    ELY: Okay, ma’am salamat ho. Ingat po kayo diyan at sa pagpapatuloy ng ating Vaccine Express diyan sa may Pasig City. Good morning.

     

    VP LENI: Ingat rin, ingat rin, Ka Ely. 



     

    ELY: Mga kasama, ‘yan po ang ating Bise Presidente Leni Robredo. Maraming salamat, ako pa rin ho ang inyong Radyoman Ely Saludar. Muli po, isang magandang umaga Pilipinas!

     

    - 30 -

    Posted in Transcripts on Sep 19, 2021