This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI – Episode 116

    ELY: Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, at Mindanao! Isa na namang edisyon ng BISErbisyong LENI dito po sa RMN. Ngayong araw ng Linggo, July 28, 2019, tayo po ay napapakinggan mula po dito sa DZXL-RMN Manila, sa RMN-Cebu, RMN-Cagayan de Oro, RMN-Davao, at RMN-Naga. Magandang umaga, Pilipinas, at gayon din po sa inaabot ng ating broadcast—nationwide, worldwide, netwide. Ako pa rin ho ang inyong radyoman, Ely Saludar. Siyempre, kasama ho natin dito po sa ating palatuntunan ang Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas, si Madam Vice President Leni Robredo. Ma’am, good morning po sa inyo!

    VP LENI: Good morning, Ka Ely. Good morning po sa lahat ng nakikinig sa atin ngayong Linggo ng umaga. Sa atin pong mga kababayan sa Bicol, marhay na aga sa indo gabos! Sa ating mga kababayan sa Visayas at Mindanao, maayong aga, maayong buntag. Sa ating mga OFWs, Ka Ely, marami tayong mga listeners, kumusta po kayo diyan? Magandang umaga sa inyong lahat.

    ELY: Opo. Iyong mga nakikinig at nanonood, ano, sa pamamagitan din po ng ating Facebook Live ay sikapin natin na mamaya mabasa ho ang inyong mensahe dito po.

    VP LENI: Oo, sana kasya pa sa oras, Ka Ely. Parati tayong nauubusan ng oras.

    ELY: Opo. At siyempre, sa malalaking mga pangyayari dito po sa ating bansa ay hindi po natin makakalimutan ito hong ating pakikiramay, Ma’am, sa Batanes.

    VP LENI: Batanes, oo. Kahapon, Ka Ely, kausap ko sa telepono si Governor Malou Cayco. Kinu-kuwento niya nga na sunod-sunod pa din iyong aftershocks kahapon. Ito, Ka Ely, Itbayat, napuntahan ko na ito dahil noong nagkaroon ng bagyo 2016 ba iyon o 2017, pumunta ako doon. Ito rin iyong pinaka-devastated na portion ng Batanes. Nasa north ito, Ka Ely, nasa north siya noong main island. Ano talaga, sobrang—ini-imagine ko nga ngayon, Ka Ely, kasi iyong mga namatay, ‘di ba may walong namatay, may mga injured, parang ang sinasabi niya, namatay ito dahil nadaganan ng mga bahay na luma. Alam mo, Ka Ely, noong pumunta ako doon noong bagyo, nakita ko na iyong mga lumang bahay, siya iyong hindi nagiba. Ito kasi iyong mga… ito iyong mga gawa ng ano, gawa sa bato. Iyong mga nasira noong bagyo, ito iyong mga gawa na sa kahoy. Pero iyong mga gawa doon sa mga lumang bato, hindi siya nasira. Ini-imagine ko ngayon baka siya naman iyong nasira ngayong lindol.

    Kausap natin si Governor Malou, Ka Ely. Tinatanong natin iyong mga kailangan. Mayroon pa rin silang assessment pero iyong pinaka-kailangan nila ngayon, iyong mga tents. Kasi iyong mga emergency shelters, kahapon noong kausap ko siya parang nasa plaza na iyong mga tao kasi inaabangan nila baka marami pa ring magiba dahil sa aftershocks. At saka mga emergency lights. So mga tents, emergency lights, at saka mga generator sets kasi buong… buong isla, Ka Ely, walang… walang kuryente. Kinukumusta ko siya kung kumusta iyong epekto sa Basco. Sabi niya naramdaman nila pero hindi ganoon kalakas.

    ELY: Iyong tumbok noon, Ma’am, Itbayat talaga.

    VP LENI: Itbayat talaga.

    ELY: Iyong district hospital nga roon parang pinalabas na iyong mga pasyente dahil sa hindi safe iyong building.

    VP LENI: Oo, at saka ano, Ka Ely, kapag pumunta ka sa Itbayat, halos walang bagong structure. Ito talaga iyong mga… kaya siya ang ganda, eh, kaya sobrang ganda niya kasi talagang na-preserve iyong mga luma. Pero tinitingnan ko sa video kahapon—mayroong mga personal videos na nakuha—iyong ano, iyong simbahan, kitang-kita iyong pagguho noong kampana, iyong bell tower. Kitang-kita iyong pagguho. So ang ninanais natin sana mahinto na iyong aftershocks para naman una, hindi na nakakatakot sa mga tao. Pangalawa, hindi na ma-peligro iyong mas marami pang buhay.

    ELY: At siyempre, Ma’am, siguro manawagan din tayo sa mga kababayan, lalo na iyong mga Pilipinong nasa abroad, baka gusto po nilang tumulong diyan po sa Batanes.

    VP LENI: Oo, baka gustong tumulong. Iyon po iyong pinaka-kailangan ngayon—tents, mga emergency lights, generator sets. Pero alam mo naman, Ka Ely, sa Batanes, ‘di ba, dahil napakalayo niya sa main island ng Luzon, talagang sakripisyo iyong pagpapadala ng gamit doon. Tingin ko, ultimately, mangangailangan doon ng pagkain kasi hindi makaka… hindi buenas sa hanapbuhay iyong mga tao. Pero iyon iyong pinaka-immediate na pangangailangan. Baka nga, Ka Ely, baka mas madali din na iyong mga gustong tumulong, cash siguro na ipadala na lang sa provincial government para sila iyong makabili ng mga pangangailangan. O baka mayroong mga second-hand na mga hindi masyadong kailangan o hindi ginagamit, baka puwedeng ipahiram muna sa kanila.

    ELY: Opo, okay, so iyon po, ano, iyong nangyari diyan sa Batanes at siguro, dahil sa noong Sabado nagkaroon ng quake drill. Siguro dapat—

    VP LENI: Oo, sabay nga raw, Ka Ely, eh. Kasi parang mga alas-kuwatro din ng umaga.

    ELY: —ng madaling araw. Kasi ang scenario, Ma’am, iyong sa quake drill, parang kapag madaling araw naman nangyari ang lindol.

    VP LENI: Oo, kaya mahalaga. Mahalaga iyong simulation kasi kapag nangyayari iyong ganito, ‘di bale kung araw kasi kahit papaano gising lahat. Pero kapag tumama talaga siya ng gabi o madaling araw, iyon iyong mahirap.

    ELY: O, siguro iyong ating mga kababayan dapat seryosohin po natin, ano, iyong mga quake drill na ganiyan at siguro, ang imporante maging kalmado at huwag pong matataranta.

    VP LENI: Oo, at saka alam talaga kung ano iyong gagawin.

    ELY: Opo. So okay, iyon po, ano, mga kababayan, at iyong mga gusto pong magpabigay ng tulong ay handa naman po ang Office of the Vice President…

    VP LENI: Oo, puwedeng idaan sa opisina namin, puwede ring diretso sa provincial government ng Batanes.

    ELY: Ayon. Okay, samantala, mga kasama, ang oras na natin ay—ang bilis po ng oras, mga kasama—ay alas-9:10 na po ng umaga. At samantala, sa iba pa nating mga isyu na magandang pag-usapan, Ma’am, congratulations dahil sa ang inyo pong trust rating dito po sa pinaka-huling survey ng Pulse Asia ay tumaas.

    VP LENI: Oo, by 11 percent tayo, Ka Ely. Ano naman ito, inspirasyon at saka nagbibigay sa atin ng enerhiya na lalo pang pagbutihin iyong ginagawa natin. Ito, Ka Ely, ito iyong pinaka-latest na survey period, parang last week of June ngayong taon. Kumpara doon sa trust ratings natin noong April, up tayo by 11 percent. Ito na yata, Ka Ely, ang isa sa pinaka-malaking pagtalon. Ito na iyong pinaka-malaking pagtalon. At saka iyong pinaka-mabuti dito, kapag tiningnan mo, kapag dinissect mo iyong iba’t ibang bahagi noong survey, ano ito, up ako by 10 percent sa mga kalalakihan, up by 11 percent sa mga kababaihan, pati iyong ano, iyong sa mga demographics, iyong sa edad. Halimbawa, iyong Filipinos aged 25 to 34, up tayo by 17 percent; iyong Filipinos aged 55 to 64, up tayo by 15 percent. So halos… halos lahat na…halos lahat na age groups at saka sa gender, tumaas tayo. Kaya ngayon, ano naman… halimbawa sa rural areas, Ka Ely, ang taas noong tinaas natin, up by 20 percent. Sabi ko nga, baka kahit papaano nararamdaman din iyong ginagawa natin kasi talagang iyong mga ginagawa natin nasa pinaka-malalayo at pinaka-mahihirap na mga lugar.

    ELY: Ito po, Ma’am, sa kabila ng mga alam niyo na, mga paninira laban sa inyo.

    VP LENI: Oo. Maraming…

    ELY: Personal at mismong sa Office of the Vice President.

    VP LENI: Kaya siguro iyong leksyon lang dito, Ka Ely, huwag… huwag masyadong magpapa-apekto sa ingay. Gawin lang iyong dapat gawin. At iyong tao naman, nararamdaman. Mayroon pa kaming isang good news, Ka Ely, iyong survey din ng Makati Business Club. Ito, ito talaga iyong—

    ELY: Nabasa ko po iyan, Ma’am.

    VP LENI: Oo. Ito talaga, kami iyong pinaka-dramatic, pinaka-mataas na talon. As of August of 2015, iyong pinaka-last na survey nila, parang ang trust rating sa Office of the Vice President, 11 percent lang. Ngayon, Ka Ely, iyong July 2019, almost 75 percent. Ito iyong pinaka-mataas na… pinaka-mataas na talon sa lahat na mga government offices. Kung titingnan mo nga, Ka Ely, iyong listahan dito, halos lahat bumaba. Pero iyong opisina namin, talagang napaka-dramatic nung pagtaas.

    ELY: Siguro maipaliwanag ko rin ho, Ma’am, ano, sa ating mga listeners, ito hong MBC, Makati Business Club, ito po iyong samahan ng mga talagang kilalang negosyante, mga employers, mga bossing, sa Makati. At talagang sa negosyo, alam niyo ho talagang ito, nagbabantay ho talaga ito sa gobyerno sa lahat ng tanggapan.

    VP LENI: At saka wala naman silang dahilan, Ka Ely, para… wala silang dahilan para magsinungaling. Walang dahilan para idiin o may paboran. Kasi ito iyong assessment nila ng lahat na nakakasalamuha at nakakatrabaho nila. Iyong kaya ito, Ka Ely, napakaganda sa pakiramdam kasi iyong Opisina ng Pangalawang Pangulo, hindi lang ngayon, hindi lang ngayon na panahon ko pero kahit noon pa, parang hindi masyadong pinapansin dahil napakalimitado ng mandato. Pero ngayon, isa na siya sa pinaka-mataas among the government offices. Talo pa iyong mga opisinang malalaki talaga iyong mandato. Kaya malaking encouragement ito para sa amin na kahit papaano, sa gitna ng napakaraming ingay, sa gitna ng paninira, sa gitna ng, alam mo iyon, ng pag-aalipusta, ramdam ng tao. Ramdam ng tao iyong ginagawa ng opisina namin.

    ELY: At, Ma’am, sa kabila ng ano, iyong panggigipit. [chuckles]

    VP LENI: Marami iyon. Pero sabi nga, Ka Ely, doon ka huhusay, doon ka makakahanap ng mga paraan para iwasan iyong mga ganitong panggigipit.

    ELY: Opo. Ito hong Makati Business Club na ito, iyong kanilang survey ay para po ito siyempre, iyong persepsyon po ng sektor ng negosyo, iyong business sector, sa kasalukuyang pamunuan, ano, ng gobyerno, ng liderato, at siyempre, iyong sa public service, lahat ho. So siyempre, makikita natin dito iyong pulso ng malalaking negosyante.

    VP LENI: Totoo. At ito nga, Ka Ely, ang laking… ang laking ginhawa rin para sa amin kasi nag-umpisa talaga kami medyo sadsad. Nag-umpisa kami sa halos wala. Talagang unti-unti, sinubukan nating ayusin. Hindi lang iyong panlabas na ginagawa pero pati iyong professionalism sa opisina. Alam mo, kapag kuntento iyong mga empleyado, mas nakakapagsilbi din nang tama. So ito, Ka Ely, talagang pino-professionalize natin, inaaalagaan natin iyong, maliit man iyong suweldo pero at least ramdam ng mga empleyado na bahagi sila—bahagi sila ng organisasyon.

    ELY: Parang dito, matatandaan ko, Ma’am, bilang Vice President, naimbitahan kayo sa isang MBC forum sa Makati? Parang…

    VP LENI: Actually, every now and then, Ka Ely, na-i-imbitahan tayo pero parang—

    ELY: Iyong pagsisimula niyo pa lang parang kinilatis agad, “Sino ba ang Vice President natin?” Parang ganoon kaagad, eh.

    VP LENI: Naimbita tayo as Vice President. Inimbita rin ako, Ka Ely, as HUDCC Chairman noon. Ito naman, ito iyong isa sa mga nakaka-nerbiyos na mga imbitasyon kasi hindi ka puwedeng mambola, eh. Kasi iyong mga makikinig sa iyo unang-una, nasa industriya talaga; pangalawa, hindi mo maku-kuwentuhan ng kung ano-ano kasi naiintindihan kung ano iyong sasabihin mo. Talagang… talagang ang pinaka-challenge, mai-presinta mo nang maayos para nakikita nila kung saan papunta at ano iyong mga ginagawa.

    ELY: At siyempre, bukod po sa Office of the Vice President ay malaki rin iyong tiwala nila. Binigyan nila na grado sa Bangkok Sentral ng Pilipinas—

    VP LENI: Oo, sa BSP. Parang number one, Bangko Sentral. Although, teka, titingnan ko, Ka Ely, ayon, tumaas ng 2 percent. Dati nang mataas, Ka Ely, dati na 95 percent, naging 97 percent. Ang pangalawa, NEDA (National Economic and Development Authority). Iyong NEDA, 80 percent to 84 percent. Iyong PAGASA (Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration), Ka Ely, iyong pangatlo pero bumaba. Noong August 2015, iyong trust rating sa PAGASA, 89.4 naging 84.2 [percent]. Bumaba pero mataas pa rin. Iyong sa amin, Ka Ely, iyong from 11 percent to 74 percent talagang napaka-dramatic kaya ano naman, isang bagay itong pinagtulungan ng organisasyon.

    ELY: Opo. At siyempre, tulad po ng inaasahan, ang pinaka-mababa iyong MWSS (Metropolitan Waterworks and Sewerage System) na siyang regulator po ng dalawang water concessionaire at kung saan nagkaroon ng krisis sa tubig dito po sa Metro Manila. Opo, at samantala sa iba pa nating isyu, Ma’am, ito hong si Solicitor General Calida—

    VP LENI: Nako, talagang… Ito, ito, Ka Ely, nakakalungkot kasi iyong Office of the Solicitor General alam ko, Ka Ely, marami rin akong kilala diyan. Marami diyan na mahuhusay, professional talagang mga abogado na talagang nandiyan para manilbihan sa bayan. Parang sinisira lang ito ni… ni SolGen Calida. Backlog, napakalaki, ang inaasikaso pa iyong pag-aabogado sa mga Marcos. Kung natatandaan natin, Ka Ely, pati iyong sa protesta very active din siya. Bago kasi siya naging SolGen, talagang naging abogado siya ng mga Marcos. Siya nga iyong… parang siya nga iyong namuno noong Marcos for President movement.

    Pero dapat sana natapos iyon noong nanilbihan siya sa pamahalaan. Pero ngayon, kahit nasa pamahalaan na, Marcos pa rin pinapanilbihan. Siguro, Ka Ely, alam na talagang talo na sa protesta kaya naghahanap na naman ng ibang paraan. Ito, hanggang sa pagsisinungaling… hanggang sa pagsisinungaling, gagawin. At sinu-suwelduhan ng taumbayan pero ang pinaninilbihan, Marcos, hindi taumbayan.

    ELY: Opo. So dito, nagkabistuhan. Siguro hindi inaakala at hindi naging maingat na talaga namang nakita na galing sa OSG dahil sa noong una, itinatanggi mismo ng Malacañang na wala silang alam diyan. [chuckles]

    VP LENI: Eh… wala namang sikretong hindi nabubunyag, Ka Ely. Kaya talagang… talagang aabot sa… aabot talaga iyong panahon na talagang ma-a-unmask. Ang dami ngang paliwanag kung bakit kabahagi. Pero hindi naipapaliwanag bakit ito iyong inaatupag na napakaraming kaso na. Ang inaatupag, kasinungalingan; ang star witness, sinungaling na tao. Pero iyong pinapaniwalaan nila, ang dami-daming kaso sa opisina nila, hindi inaasikaso.

    ELY: Iyong ano, iyong abogado rin ng star witness. [laughs]

    VP LENI: Ay, wala naman tayong aasahan doon, Ka Ely. [chuckles]

    ELY: Huwag na nating banggitin. [laughs]

    VP LENI: Pero iyon lang, nakakalungkot kasi ang dami naman sa opisinang iyan ang mga matitino at mahuhusay. Sinisira lang ng namumuno sa kanila iyong imahe ng kanilang opisina.

    ELY: At higit sa lahat, napakaraming mga kaso ang gobyerno na dapat na isulong, eh, para sa kapakanan ng gobyerno. Kasi ang OSG, Ma’am, ang abogado ng ano, ng gobyerno, eh.

    VP LENI: Oo naman. Ito, Ka Ely, matagal akong practicing lawyer. Talagang kilala naman iyong OSG na talagang para sa kapakanan ng… ng pamahalaan iyong sinusulong. Pero ito, Marcos lawyer, hanggang ngayon lawyering for the Marcoses pa rin, eh.

    ELY: Pero nagulat lang ako na parang nililihis na, “Hindi, ah. Nag-aabogado sila para sa PNP, sa CIDG” so… [chuckles]

    VP LENI: Hay nako. Tingnan iyong record. [chuckles] Parang, sino iyong niloloko nila?

    ELY: Okay, samantala, sa ating mga kababayan, noong huli nating episode ay nabitin po ang inyong midterm report.

    VP LENI: Oo nga. Nagmi-midterm report tayo, Ka Ely.

    ELY: Sa dami ng inyong mga trabaho at mga nagawa, talagang hindi kakayanin ng isang oras nating palabas.

    VP LENI: Oo, kaya sabi ko, Ka Ely, ipagpatuloy natin ngayon bago natin tawagin iyong ating guest. Parang huminto tayo sa report ko sa mga programa namin sa mga kababaihan. Gusto ko din banggitin, Ka Ely, iyong programa namin sa mga kabataan. Kasi mayroon tayong mga ilan na mga ginagawa para sa mga kabataan.

    Mayroon tayong tinatawag na Angat Buhay Youth. Itong Angat Buhay Youth, Ka Ely, iniimbitahan natin iyong iba’t ibang mga youth organizations para mag-participate sila sa four-day na training dito sa—na sponsored ng opisina. Marami tayo ditong partners. Iyong pinakahuli nating run, ang partner natin, US Embassy. Kasi mayroon silang programa, iyong Young Southeast Asian Leaders Initiative (YSEALI). Iyon iyong ka-partner natin. Iyong pinaka-unang run natin nito, sa Metro Manila na participated in by youth organizations from around the country. Pero iyong pangalawa natin, Ka Ely, kinoncentrate natin sa Mindanao.

    ELY: Opo.

    VP LENI: Ginawa natin ito sa Cagayan De Oro noong—kailan ba iyon?—noong last year, July 2018. Ayan, one year ago, ginawa natin sa Cagayan De Oro. Nagparticipate dito mga Youth Organizations around Mindanao. Ito, Ka Ely, ang pinaka-last day kasi nitong four day training, parang nagpi-pitch sila ng mga programa nila. Nagpi-pitch sila ng mga projects nila na pwedeng pondohan ng programa. Iyong nanalo doon sa ginawa natin sa Mindanao ay isang organization galing sa Davao Oriental. Iyong kanilang project, Ka Ely, iyong Bal’lay Duwaan, iyong proposed nila, isang transition shelter para sa mga anak ng mga rebel reformees. Kasi sabi nila, ang daming programa para sa mga rebel reformees pero iyong mga anak nilang number one din na apektado, walang programa para sa kanila.

    Iyon iyong nanalong project, pinondohan ng programa natin ng 25,000 pesos para masimulan nila. Tapos sinama ko sila, Ka Ely—kasama ako—sinama ko sila sa Seoul, South Korea. Kasi mayroon tayo doong partner, iyong Hanyang University na iyong iniipon niya, iba’t ibang Youth Organizations from around the world. Nagparticipate din doon iyong mga Davao Oriental na grupo at doon, binigyan sila ng additional funding na one million korean won. Kaya ito, Ka Ely, talagang nakaka-encourage ito sa kanila na talagang pagbutihin, paghusayan. Iyong pinaka-unang run natin—iyong nanalo—isang youth organization from Lipa. Iyong kanila namang programa, parang Psychosocial theraphy sa mga kabataang nangangailangan ng tulong. Nagkaroon tayo ng third run sa Cotabato City. Ito namang third run, parang exclusive siya sa mga youth organizations sa ARMM. Ang nanalo dito, isang youth organization na galing sa Lanao. Lanao Del Sur. Ang pangalan ng organization nila, iyong Okir University Arts Club. Itom Ka Ely, magpa-participate din sila sa Seoul, South Korea doon sa Hanyang University ngayong August. Sa darating na buwan, sila naman iyong representative natin. Tapos magkakaroon tayo ng another run for the Visayas na excited tayo doon. Ito, Ka Ely, pagbibigay talagang halaga sa mga kabataan na mas maging makabuluhan ang kanilang kontribusyon. In fact iyong mga alumni natin doon sa Angat Buhay Youth na mga training programs, recognized sila, Ka Ely. Naalala ko dalawa sa kanila, nanalo ng TAYO Awards. Ngayon naman mayroon isa na namang finalist. Kaya ito, ano talaga, happy tayo sa resulta at parang ang pinakamensahe dito, Ka Ely, walang pinipiling edad. Kahit bata ka pa, marami kang pwedeng gawin. Aside from this, mayroon kaming tinatawag na Bridging Leadership Program. Programa namin ito with SEAOIL foundation. Ito naman, Ka Ely, hindi naman ito kabataan pero LGU’s. Iyong mga LGU’s, nagpaparticipate. 11-month na program ito na kung saan nag-aaral iyong mga LGUs ng mga tungkol sa governance—tungkol sa pagpaplano ng mga programa—nili-link natin sila sa mga partners. Iyong pinakaunang run natin natapos ngayon, February of 2019. 34 LGUs iyong nagtapos tapos nagkaroon ng awarding. Ang number one na awardee, Lambunao, Iloilo—si Mayor Jason Gonzales. Nanalo sila ng 300,000 [pesos] na cash prize. Ang pinasok nila sa kompetisyon— napakaganda, Ka Ely ng programa nila—Champion Farmers Program. Ito, organic farming sa Lambunao. Iyong nag-silver awardee naman, iyong San Joaquin, Iloilo. Sila naman, kababaihan ang kanilang programa. Tapos iyong pangatlo, San Remigio, Cebu. Ito naman, mental health program. Na-kuwento ko na ito ilang beses, Ka Ely. Nagpatayo tayo doon ng mental health facility. Noong nakaraang linggo, galing doon ang head ng Advocacy Team ng opisina namin —si Jill—nagdala siya ng X-Ray machine na bigay naman ng isa nating partner, iyong ANCOP USA. Pero ito, tuloy tuloy na engagement with the LGU at ang ganda, Ka Ely, kasi makikita mo iyong dedication ng mga LGUs. Mahirap para sa mayors na nag-aaral sila pero talagang pinagtutuunan nila ng pansin para mas lalo pang mapabuti iyong serbisyo ng kanilang opisina.

    ELY: Parang may naku-kuwento na parang may project din kayong OVP na magandang eskwelahan daw, eh. May nagsabi lang sa akin na, “Uy, medyo…” Napakaganda raw, eh.

    VP LENI: Actually, Ka Ely, ilan iyong—

    ELY: Napakaganda raw noong school.

    VP LENI: Hindi tinitipid. Mayroon nga, Ka Ely, mayroon isang—ang partner natin AGAPP (Aklat, Gabay, Aruga tungo sa Pag-angat at Pag-asa). Ang AGAPP, Ka Ely, ang binibigay nila, mga pre-schools. Mayroon sa isang coastal community sa CamSur—napakahirap na coastal community—talagang hindi tinipid, Ka Ely. Iyong partner nila doon, iyong Matimco—iyong based sa Cebu na wood company—sobrang ganda. Tapos iyong madalas na partner natin dito, Ka Ely, iyong PHILAM Foundation. Kapag tinignan mo iyong mga paaralan na binibigay, ang gaganda. Ano ito, fully furnished. May tiles, may banyo. Usually two-classrooms ang school building. Tapos ano talaga, pati iyong gamit, pati upuan, gamit ng teachers, pati blackboard kasama. Napakarami na tayo, Ka Ely, na na-build na classrooms. Marami tayong partners dito. Pero ito, Ka Ely, hindi lang classrooms. Na-mention ko ito last Sunday, iyong mga dormitories. Noong Biyernes, andoon kami sa Siayan, Zamboanga Del Norte. Nag-bless kami ng second dormitory doon. Kasi iyong pinaka-una, panglalaki lang last year. Ngayon pambabae naman. Iyong team namin na nauna sa akin doon—andoon na sila day before ako dumating—sinubukan nilang lakarin iyong mga nilalakad ng mga estudyante bago nagkaroon ng dorm—Ka Ely, tatlong oras isang way.

    ELY: Tatlong oras? Ang tagal noon, pabalik pa. Anim na oras?

    VP LENI: Mayroon nga kaming mga team, hindi tumagal. Isang way lang iyon. Pero iyong mga bata ginagawa nila iyon everyday.

    ELY: Balik-balikan.

    VP LENI: Balik-balikan. Iyong mga nakausap nga namin—mayroong 28 dormers na babae—talagang laking ginhawa. Laking ginhawa iyong dorm para sa kanila. Mayroon rin kaming napakahusay na partner, iyong Ramesh Trading. Nagbigay sila ng mga kitchen equipment. Kaya iyong mga bata, nagdadala sila ng pagkain na lulutuin. Doon na sila nagluluto.

    ELY: Kumpleto na.

    VP LENI: Kapag umuuwi sila ng weekend, may dala na sila pabalik.

    ELY: Kaya, Ma’am, iyong nakausap ko, binabanggit nila iyan. Parang nabago ang kanilang perception kasi kapag gobyerno ang may project, iyong parang basta magamit lang eh.

    VP LENI: Iyon nga eh. Parang hindi pinagsikapan—

    ELY: Basta may maibigay.

    VP LENI: Parang hindi pinagsikapan na ayusin talaga.

    ELY: Kaya, Ma’am, iyong mga nasa liblib na lugar—sa probinsya—parang gulat na gulat. ‘Di ba parang first class ito? So ibang iba iyong feeling po.

    VP LENI: Ito, Ka Ely, nakaka-buwelo din iyong partners natin kasi ‘di ba sa mga privately funded, wala masyado iyong mga bureaucratic requirement para sa paggawa ng proyekto. Kaya mas mabilis at mas maganda—

    ELY: At may quality.

    VP LENI: Oo. At ito, Ka Ely, mayroon din tayong programa, tinatawag na Metro Laylayan. Ito medyo huli namin ito—parang 2017 lang namin ito naumpisahan. Kasi nakita namin, iyong ang dami naming tinutulong sa labas ng Maynila, pero sa Manila mayroong ding mga areas na kailangan ng tulong—hindi namin napupuntahan. So aside from ginagawa namin sa Angat Buhay, ginawa namin iyong Metro Laylayan. As of now, mayroon na kaming siyam na siyudad na napuntahan saka isang bayan dito sa NCR. Iyong bayan na iyon, iyong Pateros. Pero galing na kaming Caloocan, Pateros, Malabon, Navotas, Pasay, Marikina, Muntinlupa, Parañaque, Manila, Tanay. Iyong ginagawa namin Ka Ely, pagpunta namin doon, iba iba iyong nangyayari. Mayroong job fair. Marami kaming partners na kasama. Minsan, Ka Ely, may 1000 jobs na available. Mayroong medical, dental. Mayroong tayong mga ginagawa sa mga day care centers. Marami iyong ginagawa na kapag nag-apply ka, lahat ng opisina andoon—

    ELY: kumpleto na—

    VP LENI: SSS, nandoon na iyong mag-ID—

    ELY: So may one stop shop na.

    VP LENI: Oo, one stop shop. Though, hinahanap namin, Ka Ely, iyong pinaka-mahirap na family doon. Kung saan kami pumuntang barangay, hinahanap namin iyong pinakamahirap at binibigyan namin ng tulong. Iyong tulong na binibigay namin, sobrang saya, Ka Ely, na nakita namin na nagamit talaga sa tama. Halimbawa, iyong sa Parañaque—iyong Antipuesto family—ang hanapbuhay nila, Ka Ely, nagluluto sila ng bopis. Iyong bopis, nilalako nila sa sidecar. Parang alam mo iyon, iyong padyak, iniikot nila tuwing gabi. Nabigyan namin sila ng gamit at ngayon gamit na gamit nila iyong binigay namin.

    Mayroon tayong binigyan, iyong Valderama family sa Tondo. Iyong binigay namin na tulong, ginamit nila pansimula ng isang food stall. Iyong update sa amin ngayon, kumikita na nang maayos. Naalala ko sa Malabon—hindi, sa Muntinlupa, Ka Ely—may binigyan kami na parang 10,000 pesos. The following week, pagbalik namin kasi minomonitor nito, Ka Ely, pagbalik namin, nakagawa na siya ng sari-sari store. So talagang sobrang saya kasi iyong mga tinutulong namin, talagang namu-multiply nang many times over.

    Mayroon tayo, Ka Ely, ito talaga ginagawa ng Office of the Vice President, kahit iyong hindi pa ako ang VP. Mayroong medical and burial assistance. Pero noong VP na ako, Ka Ely, dinagdagan natin ng ‘di hamak iyong naka-set aside dito kasi alam natin—nakita natin—na marami talaga iyong nadudugtungan talaga iyong buhay dahil sa tulong na naibibigay. Noong pagpasok ko, Ka Ely—2016—iyong nalabas lang nating pera dito Ka Ely, 2.46 million [pesos]. Mga 3,027 beneficiaries iyon. Pero as of 2018, ang medical assistant na naibigay namin nasa 324 million [pesos] na at mga 20,000 plus na mga beneficiaries iyong mga nakinabang. Aside from this, mayroon din tayong burial assistance na marami na rin iyong nabigyan.

    Pero ngayon, Ka Ely, medyo may shift kami. May shift kami kasi napapansin namin, parang iyong nakikinabang, iyong malalapit dito. Kasi alam mo, iyong pag-apply sa opisina—gusto namin na mas ma-spread out pa iyong tulong.

    ELY: Iyong iba, Ma’am, iyong hindi makapunta dito iyong mga walang wala.

    VP LENI: Iyon nga. Iyong mga hindi makapunta dito, talagang pinag-uusapan na papaano natin mailalapit sa kanila so ngayon pumasok kami sa parang MOA (memorandum of agreemen)—MOA na kabahagi iyong mga ospital. Dati mayroon na tayo sa [Philippine] Heart Center. Mayroon tayo sa [National] Kidney [and Transplant] Institute. Mayroon tayo sa National Children’s Hospital, sa East Avenue Medical Center, sa Lung Center, pero ngayon, mayroon na din tayong mga ospital sa Rizal—Rizal Medical Center—mayroon na tayo. Iyong Jose Rodriguez Memorial Hospital. Nagtitingin pa kami, Ka Ely, kung paano makakahanap sa Visayas at Mindanao, saka sa Southern Luzon saka sa Northern Luzon para iyong mga nangangailangan ng tulong doon, hindi na kailangan pumunta dito sa Maynila.

    ELY: Opo. So, Ma’am, sigurado talagang dudumugin kayo dahil alam niyo na iyong nangyari sa PCSO.

    VP LENI: Totoo. Lalo na ngayon, wala na iyong tulong — iyong reklamo, dinumog na kami, Ka Ely, kasi parang mula 2016 ba o 2017 lumiit ng ‘di hamak iyong binibigay ng PCSO kumpara noong mga nakaraan so talagang dumudumog sa opisina kasi kulang na kulang na. ELY: Opo.

    VP LENI: Pero ito, Ka Ely, siguro pahabol na lang iyong Istorya ng Pag-Asa. Every Sunday, mayroon tayong Istorya ng Pag-Asa na fini-feature. Mamaya mayroon tayong ifi-feature pero iyong Istorya ng Pag-Asa sinimulan natin November of 2016 as of now mayroon na tayong 474 Istorya ng Pag-Asa champs. Ito, mayroon tayong partner schools kung saan sa mga paaralan na ito, nagkaroon ng Istorya ng Pag-asa chapters. Pero iyong pinaka-innovation natin, Ka Ely—for 2 years now—mayroon na tayong Istorya ng Pag-Asa Film Festival (INPFF). Ito, Ka Ely, film festival, ginawa natin iyan starting last year, nagkaroon uli tayo this year. Nakita natin iyong Best Film ngayon, iyong Ka-Dodoy. Pinuntahan ko siya, Ka Ely, noong Biyernes—

    ELY: Oo nga Ma’am, nabasa ko iyon.

    VP LENI: Sa Kabasalan, Zamboanga Sibugay. Nadidiskubre natin iyong mga inspiring talaga na kuwento. Noong pagpunta ko ng Marawi, binisita ko iyong White Helmet Rescue Team. Mamaya, iyong bisita natin ay iyong filmmaker ng White Helmet Rescue Team. So ito, talaga, Ka Ely, marami tayong mga inspiring stories na nafi-feature. Tayo, Ka Ely, magkasama tayo sa ibang bansa. Nag-interview tayo ng mga Istorya ng Pag-Asa Champs. Galing tayo sa Vancouver—Vancouver, Canada—sa New York, ako, may ininterview ako sa Berlin, sa London, may ininterview tayo doon. Sa Hongkong at iyong balak natin sa mga lugar na maraming OFW.

    ELY: Nagre-request, Ma’am, Middle East naman.

    VP LENI: Iyon na nga. Actually, Ka Ely, naka-schedule na ito dati pa kaya lang nag-eleksyon so talagang sinet aside muna natin.

    Tapos ito, Ka Ely, iyong Ahon Laylayan Koalisyon. Isa itong bagong innovation dito sa opisina. Sinimulan namin ito last year. Ang ginagawa namin, Ka Ely, sa mga lugar, mayroon kami sa Bicol, sa Panay Island, sa ibang lugar sa Mindanao—ino-organize natin iyong mga sectors. Tapos pino-promote natin iyong konsepto ng People’s Council kung saan mayroon silang plataporma na nakakasali sila sa programa ng mga plano sa gobyerno. Ito iyong pinagkakaabalahan natin ngayon, Ka Ely. Actually, hango ito sa modelo sa Naga kung saan empowered talaga iyong mga sektor—kabahagi sila sa governance at tinutulungan talaga iyong capacity building ng mga sektor at kung paano nila ipapaglaban iyong kanilang karapatan.

    ELY: Okay, Ma’am, magpahapyaw lang at iyong mga mensahe natin.

    VP LENI: Iyong mga mensahe babasahin natin bago tawagin ang ating guest.

    Ayan, Ara Barbante “Good morning po VP Leni”. Si Borgy Eab Santillan, kasama natin ito Ka Ely sa Hongkong, kumusta kayo diyan? Joepaz Oquendo, “Mabuhay Ang totoong VP Leni we love you from Renegades Family.” Renegades, Hongkong din ito. Mayroon din, dito lang sa malapit, “Good morning po, Madam VP at Ka Ely! Pabati naman po kami dito na nanunuod ng FB live sa Brgy. Commonwealth QC—Aimee Jardin. Kumusta kayo Aimee at saka sa mga kasama mo. Ito, Sylvs Mabini Aguilar “We support you, alam namin na suportado din kayo ng Diyos” Maraming Salamat sa’yo, Sylvs. Ella Orot—naku from Malaysia. Kumusta ang mga Pilipino diyan sa Malaysia? Ingat po kayo lagi. Ito, Ka Ely, si Ross Gabutina Bolaño, watching from Roxas City, Capiz. Ewan ko, Ka Ely, kung nakabisita ka na sa Roxas City pero ito ang isa sa pinakapaborito kong mga lungsod. Napakaganda. Vivian Apa-ap, Maraming Salamat sa iyo. Rommel Santiago, maraming salamat din. Mackie George, hello from Australia. Kumusta ka diyan, Mackie? Bibisita ako diyan very soon. Ditha Quiapon, “Good morning po”. Good morning din sa iyo. Jess Leonidas, maraming salamat. Rodella Guerrero, Rosalita Meres Magracia “Let’s pray Batanes.” Ray Mark Barela “Lagi kami nasa likod niyo.” Ito Hong Kong, Sheena Lunas, kumusta kayo diyan. Ito naman, watching from California—Mhae Villafuerte. Kumusta po ang kababayan natin diyan sa California? Mayroon pang isa galing California, Mateajoy Zamayla—watching from Los Angeles. Nancy Padrinao, maraming salamat sa iyo. Trinidad Estrella—ito California ulit, Abaraham Castillon. Renan Gabarra. Ito, Boracay Aklan—Nadine Talavera. Kumusta ka diyan? Josephin Rute, Richard Agravante—ito from Tacloban, Samlito Abueva. Sally Yang. Kumusta ka Sally, kapangalan mo ang Nanay ko. Maraming Salamat sa iyo. Jerry Gerona—baka kamag-anak ko pa ito—“Hello, I’m your real supporter, madam, Gerona from Davao City.” Marami akong kamag-anak sa Mindanao. Marami akong kamag-anak. Mayroon sa Davao, sa Butuan, sa Iligan, nagkalat ang mga Gerona. Leyhan Torreverde maraming salamat sa iyo. Ito Australia ulit, Gil Sarah Lara. Ito, Australia pa rin. Leyhan Torreverde watching from Townsville Australia. Mayroon ako doong imbitasyon, Ka Ely, sana makita ko sila.

    ELY: Ayon, opo.

    VP LENI: Mayroon tayong napakahalagang bisita, Ka Ely. Kung naalala mo, ilang—noong isang linggo ba iyon? Noong isang linggo ang ating bisita ay isa sa mga White Helmet Rescuer na napakainspiring ng kuwento.

    ELY: Iyong sa Marawi…

    VP LENI: Oo, iyong sa Marawi. Ang bisita naman natin ngayon Ka Ely siya ang filmmaker. Siya ang filmmaker, i-welcome natin, Ms. Ana Puod. Magandang umaga sa iyo, Ana.

    ANA PUOD: Good morning po, Ma’am. Good morning po sa lahat ng nanonood at nakikinig sa inyo.

    VP LENI: Binabasa ko, Ma’am Ana, iyong ano, information tungkol sa iyo, napaka-impressive. Marami ka nang pinagdaanan, pero ang napaka-impressive na background, ang maganda dito, Ka Ely, nagagamit sa tama, ‘di ba? Hindi lang siya—marami na siyang documentary na ginawa, pero hindi lang siya gumagawa ng pelikula, nagtuturo din. Nagtuturo sa mga batang mga—hindi lang filmmakers pati mga journalists, Ana, ano?

    ANA PUOD: Yes po.

    VP LENI: Ito, iyong journey mo sa filmmaking, kailan siya nag-umpisa?

    ANA PUOD: Actually po when I was with ABS-CBN before nagkaroon po ng fellowship ang Star Cinema so I was one of those na tinuruan. If I remember right parang classmate ko ang ilan sa mga filmmakers talaga ngayon but during those time po, parang hindi ko na pinursue ang filmmaking per se because I was already with the Correspondents.

    VP LENI: At saka People din, ‘di ba

    ANA PUOD: Yes po. So journalist po talaga ako ever since.

    VP LENI: Oo. At saka ang work mo talagang ano eh, talaga iyong mga documentary…

    ANA PUOD: Yes, iyon po talaga ang background ko. Nagstart po ako noong 1998 sa ABS-CBN po ako nagsimula.

    VP LENI: Pero pagpasok mo sa ABS-CBN, Correspondents ka na?

    ANA PUOD: Inside Story pa po noong time na iyon.

    VP LENI: Talagang iyon na talaga ang track mo, ano?

    ANA PUOD: Yes po, long format po talaga na documentary. Pero parang hindi namin siya bina-brand as a film during those time. So actually intong White Helmet Rescuers, so to speak ang aking film.

    VP LENI: Ano lang iyong, Ana, iyong kinuwento ko doon sa mga naging guest namin saka nabisita ko sila sa Marawi, sabi ko parang bitin lang na—parang ang dami nilang ginawa pero ang format kasi natin no more than 5 minutes di ba. Hindi ba iyon mahirap na parang ginawan mo sila ng mahabang feature tapos kailangan mo siyang i-compress into 5 minutes?

    ANA PUOD: Iyong reason ko po for joining is basically gusto ko lang talagang mapromote pa ang story nila kasi while I’m part of the mainstream media, pero feeling ko hindi sila masyadong na-expose. Walang masyadong kuwento about them, and that project was a commissioned one pero hindi siya nalabas talaga sa TV—sa mainstream na…

    VP LENI: Pero wala bang balak na ilabas siya? Iyong long version?

    ANA PUOD: Right now po nag-usap kami ang we’re planning to do a longer version. Iyong unang docu po kasi parang part lang sila of it. Ngayon po, we’re going to do…

    VP LENI: Sila na talaga ang main feature…

    ANA PUOD: Opo, sila na.

    VP LENI: Kasi very inspiring ang kuwento nila lalo pa noong nabisita ko sila. Nakita mo na ito ang grupo ng mga tao na otherwise hindi naman, d’i ba—parang out of…iyong, iyong answering the call of…in the urgency of the times, nag-step-up sila. Ang sa akin, parang sobrang ganda na mapanood ng mas maraming Pilipino.

    ANA PUOD: Especially for me na I’ve been doing this for more than 20 years and ang dami ko nang—in terms of stories ng mga tao—ang dami ko na pong nakita, nakausap at naranasan din bilang journalist pero ang kanila talaga very extraordinary so… talagang sinali ko pa rin po dahil gusto kong mashare sa mundo. Sa mundo hindi lang sa mga Pilipino ang kuwento nila.

    VP LENI: Pero nabasa ko Ana na ngayon aside from filmmaking, nagtuturo ka na sa mga young journalists na using…using iyong makabagong technology saka new media.

    ANA PUOD: Opo.

    VP LENI: Ano ang experience mo na mga plus and minus sa shift na ito.

    ANA PUOD: Well, basically umattend kami doon sa First Mobile Journalism conference sa Asia po ito. It was sponsored by Konrad Adenauer ng…

    VP LENI: Oo ng Germany.

    ANA PUOD: Opo. So nag-invite sila ng, there were about 250 journalists from Asia and Australia po na nag-attend doon at pinagusapan ang ito pong bagong trend na ito sa journalism kasi marami pong istorya, hindi lang sa Pilipinas kung hindi sa mga ibang bansa rin na hindi po talaga nako-cover ng mainstream media…

    VP LENI: Iyon na nga, eh.

    ANA PUOD: And importante na mailabas ang kuwento nila and ang isa po sa pinakapractical and most innovative way to do it is through mobile journalism. So importante po na ang mga journalist na nag-shift na into this kind of journalism ay ma-share po nila doon sa mga community kung paano po kunan at gawing istorya ang kanilang nararanasan para po hindi lang ma-appreciate kung hindi para ma-address din ang problema. Kung mayroon mang dapat na i-angat na mga istorya ay mailabas din po.

    VP LENI: At saka ito, Ka Ely, napansin namin kasi we started Istorya ng Pag-asa as a mobile parang photo gallery of stories. Pero nakita namin iba talaga ang appreciation ng tao kapag film. Parang pag nakapost lang diyan, medyo tinatamad pang basahin. Pero pag film—gaya kahapon. Gaya kahapon dito sa office mga bata, about a hundred kids nandito. Nanood sila ng mga short films, ang appreciation ang taas. So ang ano talaga parang napaka—napaka-mahalagang medium siya to relay stories saka iyong madiskubre ang mga inspiring na mga tao.

    ANA PUOD: Ako naman po I always say na it’s not the pana, it’s the indian. So kahit na anong technology ang ginagamit, whether we are using DSLR or iyong mga mahal na equipment—camera equipment o mobile phone—iyon po talaga ang importante. Ano ba ang message mo? Ano ba ang istorya na gusto mong ilabas gamit ang equipment na iyon? So ang pinakamahalaga pa rin po is paano ba ginagawa ng storyteller ang istorya? Ano ba ang reason for him or her na gawin iyon?

    VP LENI: Pero ikaw kapag gumagawa ka ng kuwento, ano iyong—parang ano ang hinahanap mo? Kapag gumagawa ka pala ng pelikula. Ano iyong—bakit mo dinidesisyunan na ito gagawan ko ito ng pelikula.

    ANA PUOD: Ako, una kong iniisip lagi ang nanay ko. Whatever story na mag-aappeal sa kanya—iyon eh, sa pamilya ko muna. Kasi sila rin ang aking number one fan. [laughs]

    VP LENI: Oo, so parati mo siyang sukat?

    ANA PUOD: Oo.

    VP LENI: Na kung palagay mo magugustuhan niya o makukuha ang interes?

    ANA PUOD: Ganoon lang naman, eh.

    ELY: Iyon ang gauge mo…

    ANA PUOD: Whether it’s journalism o film, I think importante na sobrang simple lang noong istorya na naiintindihan ng kahit na sinong tao. Especially importante—I mean importante na iyong una talagang pamilya mo. Kapag na-appreciate nila ang ginagawa mo—

    VP LENI: Most probably—

    ANA PUOD: Tama iyon.

    ELY: At saka, Ma’am, sigurado iyong hindi ka binobola.

    VP LENI: Oo nga.

    ELY: Talagang babatikusin or ano… pipintasan.

    ANA PUOD: Iyong nanay ko, or iyong tita ko, or mga pinsan ko sasabihin nila kung ano ang importante sa kanila. So minsan sasabihin nila, ano bang update doon sa istorya tungkol sa SSS? Or sa crime na nangyari dito sa kapitbahay natin? Ito ang mga stories na nag-aappeal talaga sa kanila.

    VP LENI: Pero napansin ko din, napansin ko din, Ka Ely, ‘di ba, iyong sa, iyong sa Istorya ng Pag-asa Film Festival parang iba-iba din na mata ang gamit. Kasi mayroong mga films na sobrang gusto ng ordinaryong audience. Pero sa mga critics, iba ang matang ginagamit. Pero ito curious ako, sabi mo pag pasok mo sa ABS-CBN nasa Correspondents ka. Ano ba ang background mo noong college? Journalism na talaga?

    ANA PUOD: Opo. Nag-graduate po ako ng FEU pero matagal sa college days ko ay nagra-rally din po ako… aktibista po. [laughs]

    VP LENI: Pareho pala ng pinanggalingan. [laughs] Kasi ano iyon, ‘di ba, parang curious ako kung papaano ka napasok sa film. Kasi mayroon din tayo nakakausap na parang ang layo ng field niya pero naging may interes siya sa ganito at na-pursue niya.

    ANA PUOD: Marami pong magagaling na filmmakers na hindi naman sila talaga nag-aral so… malaking tulong kung nakapag-aral ka pero talagang at the end of the day what’s really important is you know how to tell a story at saka iyong tama ang reason mo for doing that. Importante kasi in whatever you do iyong tama ang reason mo for doing something.

    VP LENI: Pero ito sabi mo commissioned work iyong White Helmet Rescue Team. Ito, nalaman… nakilala mo lang sila noong kinomisyon ka na?

    ANA PUOD: Opo. Tama po.

    VP LENI: Pero ito—kasi, kasi very inspiring talaga ang ginawa niya. Pero iyong sa iyo, ano ang thought process, ano ang pinagdaanan para mabuo ang pelikula? Kasi siyempre mas mahirap ang sa kanilang pagfilm… I would imagine na mas mahirap iyon. Kasi tapos na…ang gusto kong sabihin, noong finilm mo, tapos na siya. It’s not as if iyong puwede mo siyang…hindi gaya ng ibang pelikula…

    ANA PUOD: Hindi siya puwede i-reenact. Kasi ang magandang nangyari dito, iyong isa sa mga rescuer ay mayroon siyang GoPro. So kino-cover nila ang actual rescue.

    VP LENI: Ah, nagamit mo iyong ano nila… pero ‘di ba kasi, tingin ko kasi mahirap for the filmmaker to parang encapsulate everything kasi ang mga pangyayari nangyari at a time na extraordinary circumstances. Hindi siya pareho, Ka Ely, halimbawa may i-fi-feature kang turon vendor. Parang puwede mong balikan ang natural habitat niya kasi ginagawa pa din niya iyon. Pero ang sa iyo, iba.

    ANA PUOD: Mahirap po noon kasi nire-recount nila ang nangyari which is also very traumatic sa kanila kasi kumbaga ang tagal na noon, kinalumutan na nila iyon kasi aminado naman sila na during iyong Marawi Siege, takot na takot din sila for their own lives na parang… iyong isa nga di ba parang hinihila niya pa ang paa niya kasi iniisip niya baka maapano siya, ang pamilya niya kawawa.

    ELY: Talagang napaka-delikado noong sitwasyon.

    VP LENI: Saka ano hindi siya pareho ng sundalo na, iyong sundalo you signed up for this ‘di ba? Pero iyong sa kanila, parang call of the times talaga na nag-step up kaya kakaiba. Pero iyon, Ka Ely, kakaiba din ang feeling na makausap mo sila doon mismo. Andito sila, ininterview namin, pero iyong doon mismo sa—again iyong natural habitat—ano talaga iyong, iyong mix ng emotions kakaiba.

    ANA PUOD: Sinasabi nga nila na parang pinipilit lang nila ituloy ang buhay nila ngayon kasi I’ve been to Marawi when I was younger. Siguro mga 15 years ago during ABS-CBN days. So ako personally alam ko kung gaano kaganda iyong Marawi na talagang…

    VP LENI: Tapos makikita mo siya ngayon…

    ANA PUOD: Mga mayaya… hindi naman mayaman, kumbaga may kaya?

    VP LENI: Oo, iyong mga tao.

    ANA PUOD: Iyong mga tao.

    VP LENI: Tapos ngayon parang na-reset sila ano?

    ANA PUOD: Tapos ngayon makita mo durog—durog iyong city? So it’s very hard for them na mabuhay lang sa araw-araw na nakikita nila iyong sira…

    VP LENI: Saka siguro ang mahirap doon kasi sila mismo victims, di ba?

    ANA PUOD: Exactly.

    VP LENI: Iyong mga rescuers, Ka Ely, talagang worry din nila ang mga pamilya nila. Hindi lang iyong buhay nila. Pero iyong…

    ANA PUOD: It started na nagre-rescue lang sila ng mga kamag-anak eh. But then there’s too many na kailangan tulungan at sa certain point, very overwhelming din sa end nila.

    VP LENI: Totoo. Pero ako, Ana, ano, parang noong nakausap ko sila several times, parang sa akin, parang hindi ko mahintay na mapanood iyong longer version. Kasi di ba, kinuwento pa nila ang pinakaunang rescue nila. Nandoon sa may Mapandi Bridge na may mga teachers. Parang ang gandang isa-pelikula iyong turn ng events.

    ANA PUOD: At saka may mga babae rin pong part ng—

    VP LENI: Oo, nameet ko actually iyong mga babae. Pero iyong di ba nagstart sila kaunti lang sila.

    ANA PUOD: Tama po.

    VP LENI: Tapos dumami nang dumami. Tapos ngayon ang sabi ko nga ang challenge sa kanila papaano masu-sustain? Paano masu-sustain ang grupo kasi parang sayang naman na mag-disband sila after the incident.

    ANA PUOD: What they told me po ay sila ay mag-o-organize na sila, they’re putting up their own office, and…

    VP LENI: Actually napuntahan ko ang opisina nila.

    ANA PUOD: And they’re going to continue. Ang hinihingi nga po nila na sana matulungan sila iyong training. Kasi sinasabi nga nila na ang training nila as PDRRMO ng Lanao, para lang for disaster, so…

    VP LENI: Iyon nga ang kinu-kuwento nila, na wala kaming training. Ang ano lang talaga namin parang for…

    ANA PUOD: I guess mayroon po talagang siguro ganoong klaseng training for rescuing during conflict or hostile situation.

    VP LENI: Iyong sinasabi ko nga, Ana, baka mayroong longer version na puwede nating mapakita sa para sa mga NGOs o sa mga organizations na programa nila ito. Para makakuha sila ng support. Kasi kapag ganoon, kapag nakakuha sila ng support at least iyon ang sustainability nila, di ba, napapatuloy pa din. Ito—wala na tayo masyado ata, Ka Ely, na panahon—ito lang, Ana, mayroon ka ba ngayon na mga nakabinbin na ginagawa?

    ANA PUOD: After po ng pag—kasi iniisip ko parang matanda na ako to join Istorya—‘di actually, Ma’am there was a point na iniisip ko na parang sobrang beterano naman ako dito na hindi na ako—pero na-appreciate ko ang mga kasama ko kasi ngayon mayroon kaming thread, mayroon kaming—nag-uusap kami parati.

    VP LENI: Ah, talaga! Ang galing!

    ANA PUOD: Nag-aano kami, “Uy, ito salihan ninyo, there’s an opportunity here.” Lagi po kaming nag-uusap. And so gusto ko nga po i-invite iyong mga nanonood kasi on August 9 magiging part po iyong films namin sa Cinemalaya. Ang schedule po namin is August 9, 12:45 p.m. sa Tanghalang Manuel Conde, CCP Theater. So iyon po.

    VP LENI: Wow. Ang galing!

    ANA PUOD: Nakita ko lang po ang schedule so gusto ko lang iinvite ang mga tao…

    VP LENI: Hindi pa natin iyon alam! Sayang parang may kasal ako noon sa Tagaytay, Ka Ely, August 9 iyon. Pero…

    ANA PUOD: Kung nasa Cinemalaya sila and they happen to watch other films baka puwede nila daanan iyong amin. Baka kinollate nila together to become one film.

    VP LENI: Hihingin uli namin iyong details, Ana, sa iyo para paulit-ulit namin i-promote. Pero ang ganda. Magpapadala kami ng delegation doon. [laughs]

    ANA PUOD: Sana po mapanood niyo and hopefully magawa ko iyong mga…

    VP LENI: At saka sana patuloy kayong sumasali. Kasi alam mo doon natin nadi-diskubre iyong mga… halimbawa iyong mga taga-Marawi nabisita ko na. Si Ka Dodoy binisita ko noong Friday at hopefully mabisita ko din iyong iba. Kasi iba din ang pakiramdam na kung nasaan sila, ‘di ba?

    ANA PUOD: So iyon po, aside po dito sa full-length, mas longer version of iyong…

    VP LENI: Sana mapanood namin iyong longer version.

    ANA PUOD: May iba pa po akong ginagawa. Kasi ngayon parang in=assess ko rin ang sarili ko na tama—is it enough na journalist lang ako? Baka puwede pa akong gumawa ng ibang project na mas marami pa akong ma-share.

    VP LENI: At saka iyon baka ano, advocacy related.

    ANA PUOD: Opo. Meron po akong ginagawa ngayon hindi ko alam kung puwede kong i-disclose but I’m planning to join mga international film festival. Pero ang isa pong particular topic ngayon iyong mga medyo related po sa extrajudicial killings.

    VP LENI: Wow. Dapat i-ano mo, sabihan mo kami kapag available na so mapanood.

    ANA PUOD: Opo, inuumpisahan ko na.

    ELY: Okay. Ana, wala na tayong oras.

    VP LENI: Hindi na natin, Ka Ely, mababasa ang iba kaya next time…

    ANA PUOD: Ay, sorry.

    VP LENI: Hindi okay lang. Kulang nga ang oras natin, Ana. Pero pasalamatan natin si Ana at saka siguro iyong hope na patuloy na ibahagi mo rin sa amin iyong mga produkto mo kasi talagang, talagang sobrang daming wealth iyong nakukuha natin.

    ANA PUOD: Kung mayroon din po kayong gustong paturuan na community kasi iyon po. Puwede po, nagvo-volunteer din po ako. Whether journalism po or… since may background po ako.

    VP LENI: Naku, thank you. Thank you, Ana.

    ELY: Puwede iyan kapag may mga—

    VP LENI: At saka kasi iyong mga communities natin na tingin natin dapat ma-highlight.

    ANA PUOD: Opo. Kasi kahit mura lang ang cellphone mo basta alam mo kung paano siya gamitin, you can come up with a story, not just a film.

    VP LENI: Hindi kailangan mahal ang mga gamit.

    ANA PUOD: Puwede ding news story. Para ma-document mo rin iyong community mo, iyong pamumuhay mo, ang pamumuhay niyo ang problema niyo….

    VP LENI: Kasi ang daming…

    ELY: At saka, Ma’am, may sumaling cellphone ang gamit di ba?

    VP LENI: Mayroon.

    ELY: ‘Di ba iyon ang talagang…

    VP LENI: Actually ang Ka Dodoy ang kuwento ng filmmaker parang hindi ata siya filmmaker talaga. Parang nagta-trabaho siya sa—kung hindi ako nagkakamali-,-municipal—provincial government. Parang nandoon lang siya sa—natuto din lang daw siya sa mga filmmakers na nandoon kaya ang daming makikibang sa talent mo.

    ANA PUOD: Kasi hindi naman talaga—iyong mainstream media po hindi naman talaga nila mapupuntahan lahat ng lugar so malaking tulong kung sa community mismo kaya nilang i-document ang nangyayari doon.

    VP LENI: Totoo. Totoo. At saka nagiging inspirasyon kasi siya.

    ELY: Okay. Ana, thank you ha.

    VP LENI: Thank you, Ana.

    ANA PUOD: Maraming pong salamat. Thank you po.

    ELY: Ma’am, pahapyawan ko na ito, Si Fine Faderog Cariaga ng Hong Kong; Yolanda Reyes sa New York; Lily Cabo ng Hawaii; [mayroong mula sa] Canada, Toronto; Lyn Ries; Ray Mark Barela at Vhong Sto. Tomas, salamat po sa inyong pakikinig at panonood.

    VP LENI: Ayan, maraming salamat sa inyo. Iyong iba diyan na lugar parang may mga imbitasyon ako, Ka Ely. Soon po mabibisita ko kayo. Sana magkita-kita tayo.

    ELY: Makinig lang ho kayo lagi dito at manood sa BISErbisyong LENI para malaman niyo po, ano, iyong mga aktibidad ng ating Bise Presidente.

    VP LENI: Ayan, magpapaalam na tayo, Ka Ely, past 10 a.m. na. Pero ito, magpapasalamat tayo kay Ana Puod, filmmaker ng White Helmet Rescuers, iyong Suicide Squad. Maraming salamat uli, Ana. Maraming salamat po sa lahat ng sumama sa atin ngayong Linggong umaga.

    ELY: Maraming salamat, mga kasama, mga kababayan at ito na naman ang BISErbisyong LENI dito po sa RMN. Muli po, isang magandang umaga po, Pilipinas.

    -30-

    Posted in Transcripts on Jul 28, 2019